Poradnik Przedsiębiorcy

Śmierć przedsiębiorcy a zabezpieczenie działalności gospodarczej

Zarząd sukcesyjny nie będzie mógł być przeniesiony. Zarządca sukcesyjny będzie jednak mógł ustanowić pełnomocnika. Ustawa nie wprowadza ograniczeń co do zakresu umocowania pełnomocnika czy też liczby pełnomocników. Z chwilą ustanowienia zarządu sukcesyjnego, przedsiębiorstwo w spadku stanie się podatnikiem VAT kontynuującym działalność po zmarłym przedsiębiorcy. Jeśli zarząd ten zostanie ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy, nie dojdzie do wyrejestrowania zmarłego podatnika. Po śmierci przedsiębiorcy, zarządca sukcesyjny będzie zobowiązany  do złożenia w terminie 7 dni aktualizacji zgłoszenia rejestracyjnego zmarłego podatnika i wykazania zmiany nazwy przedsiębiorstwa.

Jeśli zarząd sukcesyjny będzie ustanowiony po śmierci przedsiębiorcy, wprowadzona zostanie możliwość zgłoszenia przez następcę prawnego lub małżonka przedsiębiorcy  gotowości do pełnienia funkcji zarządcy faktycznego przedsiębiorstwa w spadku. Zgłoszenia do urzędu skarbowego powinno nastąpić w terminie 14 dni od dnia śmierci przedsiębiorcy.

W przypadku gdy zgłoszenie zarządcy faktycznego nie zostanie dokonane, projekt przewiduje koncepcję powrotnej rejestracji z datą wsteczną od śmierci przedsiębiorcy - pod warunkiem, że powołany później zarządca sukcesyjny złoży niezwłocznie deklarację za okresy sprzed jego powołania (zobowiązanie do złożenia aktualizacji w terminie 7 dni od dnia ustanowienia zarządu).

W obrocie prawnym, w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku, zarządca sukcesyjny powinien posługiwać się nazwą przedsiębiorstwa dotychczasową z dodatkowym oznaczeniem „w spadku”.

Zarządca sukcesyjny będzie posługiwał się imieniem i nazwiskiem zmarłego przedsiębiorcy bez odrębnej zgody spadkobierców. Rezygnacja z obowiązku uzyskiwania zgody na posługiwanie się w firmie nazwiskiem zmarłego przedsiębiorcy ma przede wszystkim na celu zapewnienie niezwłocznej kontynuacji działalności przedsiębiorstwa.

Konsekwencją zasady, że zarządca sukcesyjny działa w imieniu własnym, ale na rachunek następców prawnych przedsiębiorcy, ma być jego umocowanie do udziału w postępowaniach administracyjnych oraz sądowo-administracyjnych - sprawach związanych z działalnością przedsiębiorstwa, zarówno tych wszczętych po śmierci przedsiębiorcy, jak i w pewnym zakresie w tych toczących się na dzień, w którym nastąpiła śmierć przedsiębiorcy.

Kontynuacja umów zawartych przez przedsiębiorcę w zakresie działalności jego przedsiębiorstwa będzie możliwa w przypadkach, gdy zarząd sukcesyjny zostanie ustanowiony z chwilą śmierci przedsiębiorcy. Jeśli strony umowy inaczej nie postanowią, stosunek umowny będzie trwał po śmierci przedsiębiorcy bez zmiany treści uprawnień i obowiązków stron (przejdą one z mocy prawa na pierwotnych następców prawnych przedsiębiorcy, a wykonywał je będzie zarządca sukcesyjny). W przypadku gdy z chwilą jego śmierci nie został ustanowiony zarząd sukcesyjny - istniejące umowy mogą być potwierdzone przez zarządcę sukcesyjnego. Wówczas uprawnienia i obowiązki wynikające z tych umów przechodzą na następców prawnych przedsiębiorcy (z mocą wsteczną – od dnia śmierci przedsiębiorcy), a w okresie zarządu sukcesyjnego wykonuje je zarządca sukcesyjny.

Czas trwania zarządu sukcesyjnego

Co do zasady, zarządca sukcesyjny będzie mógł prowadzić przedsiębiorstwo do czasu działu spadku, nie dłużej  niż przez okres dwóch lat od dnia śmierci przedsiębiorcy.

Z ważnych przyczyn sąd (przed wygaśnięciem zarządu sukcesyjnego) będzie mógł – na wniosek osoby, na rzecz której działa zarządca sukcesyjny – przedłużyć okres zarządu sukcesyjnego o określony czas, do pięciu lat od dnia śmierci przedsiębiorcy.

Odwołanie, rezygnacja z pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego, śmierć, utrata pełnej zdolności do czynności prawnych, prawomocne orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej

Do momentu śmierci przedsiębiorcy odwołanie zarządcy sukcesyjnego będzie możliwe w każdym czasie przez samego przedsiębiorcę w formie pisemnej pod rygorem nieważności.

Po śmierci przedsiębiorcy zarządca sukcesyjny będzie mógł być odwołany przez osobę, która uczestniczyła w jego powołaniu lub była do tego uprawniona, za zgodą pozostałych z tych osób, z zachowaniem formy aktu notarialnego. Odwołanie będzie również możliwe przez sąd, gdy zarządca sukcesyjny dopuszcza się rażącego naruszenia swoich obowiązków. Wraz z odwołaniem jednego zarządcy sukcesyjnego przez sąd będzie można powołać kolejnego (na wniosek). Odwołanie zarządcy sukcesyjnego po śmierci przedsiębiorcy powinien do CEIDG zgłosić notariusz, przed którym składane jest oświadczenie o odwołaniu zarządcy.

Możliwa będzie również rezygnacja z funkcji zarządcy sukcesyjnego poprzez oświadczenie przedsiębiorcy w formie pisemnej albo przed notariuszem. Oświadczenie zarządcy sukcesyjnego wymaga zachowania takiej formy, jaka została przewidziana dla powołania zarządcy sukcesyjnego. W razie złożenia rezygnacji po śmierci przedsiębiorcy, wszyscy znani zarządcy, następcy prawni oraz małżonek przedsiębiorcy powinni zostać o tym fakcie zawiadomieni przez notariusza (po rezygnacji zarządca sukcesyjny jest obowiązany działać jeszcze przez miesiąc, chyba że wcześniej powołano kolejnego). Rezygnację zarządcy sukcesyjnego do CEIDG powinien zgłosić przedsiębiorca, a po jego śmierci – notariusz, przed którym składane jest oświadczenie o rezygnacji zarządcy.

Takie same skutki jak rezygnacja z pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego wywołuje jego śmierć, utrata pełnej zdolności do czynności prawnych, a także prawomocne orzeczenie wobec zarządcy sukcesyjnego zakazu prowadzenia działalności gospodarczej lub pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego - zarządca sukcesyjny straci możliwość działania na rachunek zastępców prawnych i/lub małżonka przedsiębiorcy,  w terminie miesiąca powinien zostać powołany kolejny zarządca sukcesyjny.

Każdorazowo zmiany wymagają wpisu do CEIDG. Obowiązek ich zgłoszenia spoczywa na przedsiębiorcy, po jego śmierci – na notariuszu albo sądzie, przy czym o śmierci zarządcy sukcesyjnego CEIDG poweźmie wiadomość automatycznie z systemu PESEL.

Zapis windykacyjny obejmujący przedsiębiorstwo nie wyłącza powołania zarządcy sukcesyjnego. W przypadku gdy przedsiębiorca przewidział w testamencie zapis windykacyjny mający za przedmiot przedsiębiorstwo, zapisobiorca windykacyjny zostaje bowiem wskazany jako osoba powołana do kontynuowania działalności przy użyciu przedsiębiorstwa i nabywa jego własność z chwilą otwarcia spadku.

Projektowana ustawa przyznaje osobie, która przyjęła zapis windykacyjny, uprawnienie do powołania zarządcy sukcesyjnego za zgodą małżonka przedsiębiorcy, celem ciągłości działalności przedsiębiorstwa od dnia otwarcia spadku do czasu formalnego potwierdzenia. Zarządca sukcesyjny będzie mógł być odwołany przez zapisobiorcę windykacyjnego.

Odpowiedzialność za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa w spadku i odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego

Zarządca sukcesyjny co do zasady nie będzie odpowiadał osobiście za zobowiązania istniejące i zaciągnięte w ramach prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Ponosi odpowiedzialność na zasadach ogólnych za szkodę wyrządzoną spadkobiercom, zapisobiorcy windykacyjnemu, małżonkowi przedsiębiorcy lub osobom trzecim na skutek nienależytego wykonywania obowiązków.

Ustawa wprowadza podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej osób, które w złej wierze powołały zarządcę sukcesyjnego lub wyraziły na to zgodę, mimo że nie były do tego uprawnione. Będą one ponosiły odpowiedzialność solidarnie z zarządcą sukcesyjnym, powołanym z naruszeniem przepisów ustawy, odpowiedzialność za szkodę przez niego wyrządzoną.

Reasumując, zgodnie z nowymi przepisami będzie istniała tymczasowa możliwość posługiwania się NIP-em, REGON-em przedsiębiorstwa zmarłego właściciela, utrzymane zostaną w mocy decyzje administracyjne (w tym koncesje) niezwiązane z cechami osobistymi przedsiębiorcy, to samo dotyczy pomocy publicznej. Umowy o pracę nie wygasną, a pracownicy w przypadku gdyby nie było spadkobierców z testamentu lub z ustawy, otrzymają prawo pierwokupu przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo do czasu działu spadku będzie podatnikiem. Po wprowadzeniu zmian, przedsiębiorcy i ich następcy prawni będą mieli możliwość kontynuacji prowadzenia działalności. Wzmocniona zostanie ich ochrona oraz zachowane zostaną zobowiązania kontraktowe, które wobec utrzymania działalności przedsiębiorcy będą mogły być skuteczniej egzekwowane. Zmiany przyczynią się do poprawy stabilności firm jednoosobowych, które w obliczu obecnych przepisów niejednokrotnie skazane były na utratę ciągłości w obrocie gospodarczym.

Renata Sobolewska