Pierwsza praca to dla wielu młodych ludzi nie tylko sposób na podreperowanie budżetu, ale również lekcja odpowiedzialności i samodzielności. Jednak polskie prawo pracy stawia jasne granice, aby zawodowe obowiązki nie kolidowały z nauką i nie zagrażały zdrowiu nastolatka. Kluczowym pojęciem, które reguluje zatrudnianie młodocianych, jest definicja prac lekkich. Czym dokładnie jest to pojęcie, kto może podjąć takie zatrudnienie i jakie zajęcia wpisują się w ten termin? W poniższym artykule przybliżamy zasady prawne, które powinien znać każdy ambitny uczeń i świadomy pracodawca.
Definicja prac lekkich
Kodeks pracy w art. 200 1 określa zasady zatrudniania pracownika młodocianego na podstawie umowy o pracę przy wykonywaniu lekkich prac.
Pracownikiem młodocianym jest niepełnoletnia osoba, która ukończyła 15 lat. Co do zasady zakazane jest zatrudnianie jeszcze młodszych osób, poza pewnymi wyjątkami. Jest to dopuszczalne, jeżeli nastolatkowie:
- ukończyli co najmniej 8-letnią szkołę podstawową;
- przedstawią świadectwo lekarskie stwierdzające, że praca danego rodzaju nie zagraża ich zdrowiu.
- wykonywane zadania nie mogą powodować zagrożenia dla życia, zdrowia ani rozwoju psychofizycznego młodocianego;
- praca nie może kolidować z wypełnianiem obowiązku szkolnego;
- praca nie należeć do wykazu prac wzbronionych osobom młodocianym.
Wykaz prac lekkich określany jest przez pracodawcę po uzyskaniu zgody lekarza wykonującego zadania służby medycyny pracy. Wykaz ten wymaga zatwierdzenia przez właściwego inspektora pracy.
Jak ustalić wykaz stanowisk, gdy obowiązuje nas definicja prac lekkich?
Wykaz lekkich prac nie może zawierać prac wzbronionych młodocianym, określonych w przepisach Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 roku w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac.
- przy których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia;
- które są niebezpieczne;
- które są szczególnie uciążliwe;
- które są zagrażające prawidłowemu rozwojowi psychicznemu;
- które są związane z nadmiernym wysiłkiem fizycznym;
- które są związane z wymuszoną pozycją ciała;
- które są wykonywane w narażeniu na szkodliwe działanie czynników chemicznych, fizycznych i biologicznych;
- które stwarzają zagrożenie wypadkowe.
Ustalenie przez pracodawcę wykazu prac lekkich
Wykaz lekkich prac ustala pracodawca w regulaminie pracy, który określa prawa i obowiązki pracodawcy i pracowników związane z porządkiem w zakładzie pracy.
Dla przypomnienia wskazać należy, że liczba zatrudnienia u danego podmiotu określa, czy jest konieczne obowiązkowe ustalenie regulaminu, czy też może ono nastąpić fakultatywnie.
Obowiązek wprowadzenia regulaminu pracy spoczywa na pracodawcy zatrudniającym co najmniej 50 pracowników, chyba że w zakresie zasad organizacji i porządku w procesie pracy oraz związanych z tym praw i obowiązków pracodawcy i pracowników obowiązują postanowienia układu zbiorowego pracy. Przepisy kp przewidują możliwość fakultatywnego wprowadzenia regulaminu pracy dla pracodawców zatrudniających mniej niż 50 pracowników, chyba że w zakresie zasad organizacji i porządku w procesie pracy oraz związanych z tym praw i obowiązków pracodawcy i pracowników obowiązują postanowienia układu zbiorowego pracy. Wprowadzenie regulaminu pracy przez pracodawcę zatrudniającego od 20 do 50 pracowników nastąpi wtedy, gdy zakładowa organizacja związkowa złoży wniosek o jego wprowadzenie, chyba że w zakresie zasad organizacji i porządku w procesie pracy oraz związanych z tym praw i obowiązków pracodawcy i pracowników obowiązują postanowienia układu zbiorowego pracy.
Elementy regulaminu pracy zgodnie z art. 1041 Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy to w szczególności:
- organizacja pracy, warunki przebywania na terenie zakładu pracy w czasie pracy i po jej zakończeniu, wyposażenie pracowników w narzędzia i materiały, a także w odzież i obuwie robocze oraz w środki ochrony indywidualnej i higieny osobistej;
- systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy;
- pora nocna;
- termin, miejsce, czas i częstotliwość wypłaty wynagrodzenia;
- wykazy prac wzbronionych pracownikom młodocianym oraz kobietom;
- rodzaje prac i wykaz stanowisk pracy dozwolonych pracownikom młodocianym w celu odbywania przygotowania zawodowego;
- wykaz lekkich prac dozwolonych pracownikom młodocianym zatrudnionym w innym celu niż przygotowanie zawodowe;
- obowiązki dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpożarowej, w tym także sposób informowania pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą;
- przyjęty u danego pracodawcy sposób potwierdzania przez pracowników przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności w pracy;
- informacje o karach stosowanych z tytułu odpowiedzialności porządkowej pracowników.
Przykłady prac lekkich
Przykładami prac lekkich dozwolonych pracownikom młodocianym są:
- pomoc przy pakowaniu produktów;
- układanie lekkiego towaru na półkach;
- pomoc przy obsłudze klienta;
- pomoc przy przygotowywaniu prostych posiłków;
- pomoc przy sprzątaniu pokoi hotelowych;
- prace porządkowe na terenie hotelu;
- pomoc na recepcji;
- pomoc przy zbiorach owoców i warzyw;
- pielęgnacja roślin (np. podlewanie, pielenie);
- proste prace biurowe;
- rozdawanie ulotek, gadżetów promocyjnych;
- roznoszenie ulotek;
- drobne prace sprzątające, np. zamiatanie;
- dbanie o estetykę w pomieszczeniach firmowych;
- sprzedaż owoców sezonowych, np. truskawek;
- praca przy inwentaryzacji;
- pomoc przy pakowaniu zakupów;
- praca jako kelner;
- praca na promocjach jako hostessa;
- praca jako goniec w biurze.
Przykład 1.
Jerzy jest uczniem technikum hotelarskiego. Chciałby nabrać doświadczenia w zakresie objętym programem jego kształcenia. Jakie prace lekkie mógłby wykonywać w tej sytuacji jako pracownik młodociany? Może on podjąć pracę jako kelner, pomoc przy pracach porządkowych w hotelu, pomoc w obsłudze klienta na recepcji, pomoc przy sprzątaniu pokoi hotelowych.
Przykład 2.
17-letnia uczennica Milena chce się zatrudnić przy pracach w kuchni hotelowej i nauczyć wszystkiego, co wiąże się z pracą w gastronomii. Czy jest to możliwe w ramach prac lekkich? W przypadku prac lekkich może ona świadczyć w ramach pracy jako młodociany pomoc przy przygotowywaniu prostych posiłków. Obowiązuje ją m.in. zakaz pracy w chłodniach czy samodzielnego przenoszenia ciężkich dostaw żywności. Dlatego też dziewczyna nie nauczy się wszystkiego od razu, ale zdobędzie podstawy, które będzie mogła rozwijać w późniejszym wieku.
Zatrudnianie przy pracach lekkich – ograniczenia czasowe
Wymiar i rozkład czasu pracy młodocianego zatrudnionego przy lekkiej pracy pracodawca ma obowiązek ustalać z uwzględnieniem tygodniowej liczby godzin nauki wynikającej z programu nauczania, a także z rozkładu zajęć szkolnych młodocianego.
Tygodniowy wymiar czasu pracy młodocianego w okresie odbywania zajęć szkolnych nie może przekraczać 12 godzin, z zastrzeżeniem, że w dniu uczestniczenia w zajęciach szkolnych wymiar jego czasu pracy nie może przekraczać 2 godzin.
W okresie ferii szkolnych wymiar czasu pracy pracownika młodocianego nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu, z zastrzeżeniem, że dobowy wymiar czasu pracy osoby w wieku do 16 lat nie może jednak przekraczać 6 godzin.
Powyższe regulacje związane z wymiarem czasu pracy pracownika młodocianego dotyczą również przypadków, gdy jest on zatrudniony u więcej niż 1 pracodawcy.
Należy pamiętać, że pracodawca, który zamierza zatrudniać pracownika młodocianego, przed nawiązaniem stosunku pracy ma obowiązek uzyskania od niego oświadczenia o zatrudnieniu albo o niepozostawaniu w zatrudnieniu u innego pracodawcy.
W przypadku młodocianego w wieku do 16 lat czas pracy nie może przekraczać 6 godzin na dobę, a w przypadku młodocianego w wieku powyżej 16 lat nie może przekraczać 8 godzin na dobę. Do czasu pracy młodocianego wlicza się czas nauki w wymiarze wynikającym z obowiązkowego programu zajęć szkolnych, bez względu na to, czy odbywa się ona w godzinach pracy.
Młodociany, którego dobowy wymiar czasu pracy jest dłuższy niż 4,5 godziny, ma prawo do przerwy w pracy trwającej nieprzerwanie 30 minut, która jest wliczana do czasu pracy.
Pracownik młodociany jest uprawniony do co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku, który powinien obejmować niedzielę. Pracownik ten nie może pracować w porze nocnej i godzinach nadliczbowych.
Urlop młodocianego
Młodociany tak jak zwykli pracownicy ma prawo do urlopu wypoczynkowego, choć jego zasady nieco się różnią. Prawo do urlopu uzyskuje on po upływie 6 miesięcy od rozpoczęcia pierwszej pracy. Wymiar urlopu w takiej sytuacji wynosi 12 dni roboczych. Po roku pracy młodociany uzyskuje prawo do urlopu w wymiarze 26 dni roboczych, z zastrzeżeniem, że w roku kalendarzowym, w którym ukończy 18 lat, ma on prawo do urlopu w wymiarze 20 dni roboczych, jeżeli prawo do urlopu uzyskał przed ukończeniem 18 lat. Maksymalnie po roku pracy młodociany ma prawo do 38 dni urlopu, chyba że w danym roku kończy 18 lat, wówczas wymiar ten wynosi 32 dni.
Podsumowanie
Zatrudnienie młodocianego przy pracach lekkich to rozwiązanie typu win-win. Pracodawca zyskuje dodatkową pomoc w sezonowych zadaniach, a młody człowiek zdobywa cenne doświadczenie, które zaprocentuje w przyszłości. Należy jednak pamiętać, że bezpieczeństwo i edukacja zawsze stoją na pierwszym miejscu. Przed podpisaniem umowy warto upewnić się, że zakres obowiązków faktycznie mieści się w granicach „lekkości”, a wymiar czasu pracy pozwala na swobodne kontynuowanie nauki. Świadome podejście do tych przepisów to gwarancja dobrego zawodowego startu bez zbędnego ryzyka.
