Cyberatak na firmę to dziś jedno z największych zagrożeń dla przedsiębiorców. Może doprowadzić do paraliżu działalności nawet dobrze przygotowanego przedsiębiorstwa, narazić je na znaczne straty finansowe oraz poważnie zaszkodzić jego reputacji. Skutki takiego incydentu nie ograniczają się jednak wyłącznie do problemów technicznych. W wielu przypadkach właściciel biznesu musi również wypełnić obowiązki wynikające z przepisów prawa. Dlatego po wykryciu ataku liczy się nie tylko szybkie zabezpieczenie systemów, ale także właściwa ocena sytuacji, udokumentowanie zdarzenia oraz ustalenie, czy zachodzi obowiązek jego zgłoszenia właściwym organom.
Żaden przedsiębiorca nie jest dziś wolny od ryzyka cyberataku. Jeszcze kilka lat temu mogło się wydawać, że cyberprzestępcy interesują się przede wszystkim dużymi korporacjami lub instytucjami publicznymi. Dziś coraz częściej ofiarami ataków padają również mikro, małe i średnie przedsiębiorstwa. Wiele z nich dysponuje wartościowymi danymi, a jednocześnie może posiadać słabsze zabezpieczenia niż duże organizacje.
Cyberatak może przybrać różne formy. Do najczęściej spotykanych należą:
ataki ransomware, polegające m.in. na zaszyfrowaniu danych i żądaniu okupu;
phishing prowadzący do wyłudzenia haseł lub danych bankowych;
przejęcie kont pocztowych pracowników;
włamanie do sklepu internetowego;
kradzież bazy klientów;
ataki DDoS powodujące niedostępność strony internetowej.
Pierwsze godziny po wykryciu incydentu mają kluczowe znaczenie
Chaos jest jednym z największych zagrożeń po wykryciu cyberataku. Przypadkowe działania mogą utrudnić ustalenie sprawcy, zwiększyć skalę szkód lub spowodować utratę ważnych dowodów.
W pierwszej kolejności warto:
odłączyć zainfekowane urządzenia od sieci,
zabezpieczyć logi systemowe i kopie zapasowe,
ustalić zakres incydentu,
zmienić hasła do najważniejszych systemów,
powiadomić osoby odpowiedzialne za bezpieczeństwo informacji,
udokumentować podejmowane działania.
Istotne jest również, aby nie usuwać pochopnie śladów działalności cyberprzestępców. Natychmiastowe formatowanie serwerów lub instalowanie systemu od nowa może utrudnić późniejszą analizę incydentu oraz postępowanie prowadzone przez organy ścigania.
Nie każdy cyberatak oznacza naruszenie danych osobowych
Jednym z częściej spotykanych błędów jest przekonanie, że każdy cyberatak automatycznie oznacza obowiązek zgłoszenia naruszenia ochrony danych osobowych Prezesowi Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Tymczasem sam incydent informatyczny nie przesądza jeszcze o obowiązkach wynikających z RODO.
Naruszenie ochrony danych osobowych obejmuje m.in. przypadkowe lub niezgodne z prawem zniszczenie, utratę, zmianę, nieuprawnione ujawnienie lub nieuprawniony dostęp do danych osobowych.
Po wykryciu incydentu przedsiębiorca powinien zatem ustalić:
czy w zaatakowanych systemach znajdowały się dane osobowe,
jakiego rodzaju dane zostały objęte incydentem,
ilu osób dotyczą,
czy osoby nieuprawnione mogły uzyskać do nich dostęp,
czy dane zostały utracone, zmienione, usunięte lub ujawnione,
jakie mogą być konsekwencje incydentu dla osób, których dane dotyczą.
Dopiero odpowiedź na te pytania pozwala przejść do oceny ryzyka dla praw i wolności osób fizycznych.
Ocena ryzyka to kluczowy etap po wykryciu naruszenia
RODO nie nakazuje zgłaszania każdego naruszenia ochrony danych osobowych. Obowiązek zależy od oceny ryzyka dla praw i wolności osób fizycznych.
Przedsiębiorca powinien uwzględnić m.in.:
rodzaj i zakres naruszonych danych,
liczbę osób, których dane dotyczą,
charakter incydentu,
możliwość wykorzystania danych przez osoby nieuprawnione,
prawdopodobieństwo kradzieży tożsamości lub strat finansowych,
możliwy wpływ incydentu na prawa i wolności osób fizycznych.
Szczególne znaczenie ma rodzaj danych. Inne konsekwencje może mieć ujawnienie imienia i nazwiska, a inne wyciek numerów PESEL, danych finansowych, informacji o wynagrodzeniu czy danych dotyczących zdrowia.
Kiedy trzeba zgłosić naruszenie Prezesowi UODO?
Jeżeli naruszenie ochrony danych osobowych może powodować ryzyko naruszenia praw lub wolności osób fizycznych, administrator powinien zgłosić je Prezesowi UODO bez zbędnej zwłoki, w miarę możliwości nie później niż w ciągu 72 godzin od stwierdzenia naruszenia.
Przedsiębiorca nie powinien jednak czekać z rozpoczęciem analizy do momentu uzyskania wszystkich informacji. W pierwszych godzinach po ataku zakres naruszenia może być nieznany. Brak pełnych danych nie oznacza, że zgłoszenie trzeba odłożyć, brakujące informacje można uzupełnić później.
Jeżeli zgłoszenie zostanie dokonane po upływie 72 godzin, administrator powinien wskazać przyczyny opóźnienia.
Co powinno zawierać zgłoszenie
Zgłoszenie powinno przedstawiać najważniejsze informacje dotyczące incydentu, w szczególności:
charakter naruszenia,
kategorie i przybliżoną liczbę osób, których dane dotyczą,
kategorie i przybliżoną liczbę rekordów danych osobowych,
możliwe konsekwencje naruszenia,
działania podjęte lub planowane w celu usunięcia naruszenia i ograniczenia jego skutków.
Nie oznacza to konieczności zakończenia całego postępowania wyjaśniającego przed upływem 72 godzin. Najważniejsze jest terminowe dokonanie zgłoszenia i późniejsze uzupełnienie informacji, jeśli okaże się to konieczne. W poważniejszych przypadkach trzeba poinformować również osoby, których dane dotyczą.
Jeżeli naruszenie może powodować wysokie ryzyko naruszenia praw lub wolności osób fizycznych, administrator powinien również bez zbędnej zwłoki poinformować osoby, których dane dotyczą.
Zgłoszenie do Prezesa UODO i zawiadomienie osób, których dane dotyczą, to dwa odrębne obowiązki. Pierwszy może powstać już przy ryzyku naruszenia praw lub wolności, natomiast drugi wiąże się z wysokim ryzykiem.
Informacja dla osób poszkodowanych powinna być jasna i zrozumiała. Należy wskazać m.in. co się wydarzyło, jakiego rodzaju dane mogły zostać naruszone, jakie mogą być konsekwencje oraz jakie działania podjął administrator.
Cyberatak może wymagać również zawiadomienia organów ścigania
Obowiązki wynikające z RODO to nie wszystko. Cyberatak może jednocześnie stanowić przestępstwo np. bezprawne uzyskanie dostępu do systemu, ingerencję w dane lub system informatyczny, oszustwo komputerowe czy kradzież środków finansowych.
Dlatego w przypadku poważnego incydentu przedsiębiorca powinien rozważyć również zawiadomienie Policji lub prokuratury.
Nie każdy przedsiębiorca ma takie same obowiązki
Obowiązki związane z cyberbezpieczeństwem mogą wynikać nie tylko z RODO. Znaczenie mają również przepisy dotyczące krajowego systemu cyberbezpieczeństwa, wdrażające unijną dyrektywę NIS2.
Nie każdy przedsiębiorca automatycznie podlega tym regulacjom. Zależy to m.in. od sektora, rodzaju prowadzonej działalności oraz spełnienia określonych kryteriów. Jeżeli przedsiębiorca należy do podmiotów objętych odpowiednimi regulacjami, może powstać również obowiązek zgłoszenia poważnego incydentu do właściwego zespołu CSIRT. Obowiązki te i terminy należy jednak oceniać odrębnie od obowiązków wynikających z RODO.
Najczęstsze błędy przedsiębiorców
Do najczęstszych błędów po cyberataku należą:
zbyt późne rozpoczęcie analizy naruszenia,
założenie, że „nie było wycieku danych” bez przeprowadzenia odpowiedniej analizy,
brak udokumentowania oceny ryzyka,
przekroczenie terminu na zgłoszenie naruszenia Prezesowi UODO,
brak odpowiedniej komunikacji z osobami, których dane dotyczą,
niewłaściwe zabezpieczenie kopii zapasowych,
skupienie się wyłącznie na przywróceniu działania systemów bez ustalenia przyczyny ataku.
Cyberatak na firmę wymaga działania na kilku poziomach
Skuteczne zarządzanie cyberincydentem wymaga połączenia działań technicznych, organizacyjnych i prawnych. W pierwszej kolejności trzeba ograniczyć skutki ataku i zabezpieczyć systemy. Równolegle należy ustalić, co się wydarzyło, jakie dane zostały objęte incydentem i czy mogły trafić w ręce osób nieuprawnionych. Następnie przedsiębiorca powinien ocenić, jakie obowiązki wynikają z konkretnych przepisów. W zależności od charakteru incydentu może to oznaczać konieczność zgłoszenia naruszenia Prezesowi UODO, poinformowania osób, których dane dotyczą, zawiadomienia organów ścigania albo zgłoszenia incydentu właściwemu zespołowi CSIRT.
Podsumowanie
Cyberatak to nie tylko problem techniczny, ale również prawny i organizacyjny. Po jego wykryciu przedsiębiorca powinien zabezpieczyć systemy, ustalić zakres incydentu, ocenić ryzyko i udokumentować podjęte działania. Szybka i prawidłowa reakcja pozwala nie tylko ograniczyć skutki ataku, ale również zmniejszyć ryzyko odpowiedzialności prawnej oraz utraty zaufania klientów.
Podstawa prawna
Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. (RODO),
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 z 14 grudnia 2022 r. (NIS2),
Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 20 z późn. zm.).
Materiał opracowany przez zespół „Tak Prawnik”.
Właścicielem marki „Tak Prawnik” jest BZ Group Sp. z o.o.