Wielu Polaków, planując wakacje, korzysta z gotowych ofert touroperatorów, chcąc uniknąć samodzielnego organizowania transportu i zakwaterowania. Niestety, coraz częściej słyszymy o problemach klientów, gdy niewypłacalność biura podróży staje się faktem. Sytuacja ta budzi zrozumiały niepokój o utracone środki oraz możliwość bezpiecznego powrotu do kraju. Czy w obliczu takich kłopotów podróżny ma realną szansę na odzyskanie pieniędzy z Turystycznego Funduszu Gwarancyjnego?
Niewypłacalność biura podróży – organizator turystyki musi być ubezpieczony
Niewypłacalność biura podróży może oznaczać dla podróżnych nie tylko konieczność przerwania długo wyczekiwanego urlopu, ale także ryzyko utraty znacznych środków wpłaconych tytułem wyjazdu. Unijny oraz krajowy system ochrony podróżnych został jednak skonstruowany w taki sposób, aby niewypłacalność biura podróży zasadniczo nie prowadziła do definitywnej straty pieniędzy przez obywateli. Istotne role odgrywają tutaj zarówno towarzystwa ubezpieczeniowe i banki, u których organizatorzy turystyki mają obowiązek wykupić polisę lub gwarancję, jak i Turystyczny Fundusz Gwarancyjny (dalej również jako TFG).
Podstawę „pierwszego filaru” ochrony podróżnych stanowią przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2302 z 25 listopada 2015 r. w sprawie imprez turystycznych, a w szczególności art. 17. Przepis ten wymaga zapewnienia podróżnym skutecznego systemu zabezpieczeń na wypadek niewypłacalności organizatora, obejmującego zwrot wpłat dokonanych przez podróżnych oraz, w razie potrzeby, koszty ich powrotu do kraju.
Regulacje unijne zostały zaimplementowane do polskiego porządku prawnego ustawą o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Zgodnie z art. 7 ust. 2 pkt 1–3 w zw. z art. 4 pkt 14 ustawy organizator turystyki musi zadbać o indywidualne zabezpieczenia finansowe. Mogą one przybrać postać między innymi gwarancji bankowej, gwarancji ubezpieczeniowej albo ubezpieczenia na rzecz podróżnych. Rzadsze, ale możliwe jest także prowadzenie turystycznego rachunku powierniczego.
Turystyczny Fundusz Gwarancyjny jako drugi filar ochrony podróżnych
„Drugim filarem” zabezpieczenia podróżnych jest Turystyczny Fundusz Gwarancyjny. Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy jest on wyodrębnionym rachunkiem w Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym. TFG ma charakter subsydiarny, co oznacza, że jego środki są wykorzystywane dopiero wtedy, gdy zabezpieczenie „pierwszego filaru” nie wystarcza na pokrycie wszystkich należnych świadczeń.
Instytucja ta ma zatem zabezpieczać podróżnych w sytuacji, gdy łączna wartość roszczeń klientów niewypłacalnego organizatora turystyki przekracza wysokość posiadanej przez niego gwarancji bankowej lub ubezpieczenia.
Kiedy biuro podróży należy uznać za niewypłacalne?
Warto od razu zaznaczyć, że niewypłacalność biura podróży na gruncie ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych nie jest tożsama z upadłością w rozumieniu Prawa upadłościowego. Aby biuro można było uznać za niewypłacalne, nie jest zatem konieczne wcześniejsze ogłoszenie upadłości przez sąd. Niewypłacalność w tym wypadku oznacza po prostu stan, w którym organizator turystyki zaprzestaje wykonywania swoich świadczeń umownych wobec podróżnych i nie jest w stanie wywiązać się z zaciągniętych zobowiązań z powodu braku środków płynnych.
Podstawowym mechanizmem wskazującym na stan niewypłacalności jest złożenie przez organizatora turystyki oświadczenia o niewypłacalności właściwemu marszałkowi województwa, w którym przedsiębiorca deklaruje, iż nie jest w stanie wywiązać się z zawartych umów ani zapewnić kontynuacji imprezy, powrotu podróżnych do kraju lub zwrotu wpłat, przedkładając równocześnie wykaz niezrealizowanych umów oraz dane kontaktowe poszkodowanych klientów i pilotów wycieczek. Marszałek województwa przekazuje te dokumenty niezwłocznie podmiotowi udzielającemu zabezpieczenia finansowego z „pierwszego filaru”.
Co niezwykle ważne dla podróżnych, art. 13 ust. 2 ustawy przewidział gwarancję na wypadek bierności lub ucieczki niewypłacalnego przedsiębiorcy. Jeżeli bowiem biuro podróży nie złoży oświadczenia o niewypłacalności, a okoliczności sprawy w oczywisty sposób wskazują, że nie wywiązuje się ono ze swoich obowiązków, marszałek województwa występuje do gwaranta lub ubezpieczyciela o wypłatę środków bezpośrednio na rzecz podróżnych z pominięciem oświadczenia organizatora.
Co ważne, powyższe mechanizmy ochronne mogą zostać uruchomione również wtedy, gdy niewypłacalność organizatora wynika z jego zawinionego lub nawet oszukańczego działania. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 16 lutego 2012 roku (sygn. akt: C-134/11) wskazał, że ochrona podróżnych przed skutkami niewypłacalności nie może zależeć od przyczyny, która doprowadziła do utraty płynności przez organizatora. Oznacza to, że także w przypadkach zawinionych podróżny ma prawo do skorzystania z przewidzianego prawem systemu zabezpieczeń.
Ile jest w stanie odzyskać podróżny?
Zakres ochrony podróżnych na wypadek niewypłacalności biura podróży wynika przede wszystkim z art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych. Jak mówi nam ów przepis, organizator jest zobowiązany zapewnić:
- pokrycie kosztów kontynuacji imprezy turystycznej lub kosztów powrotu do kraju, obejmujących w szczególności koszty transportu i zakwaterowania, w tym także w uzasadnionej wysokości koszty poniesione przez podróżnych, w przypadku gdy organizator turystyki, wbrew obowiązkowi, nie zapewnia tej kontynuacji lub tego powrotu;
- zwrot wpłat wniesionych tytułem zapłaty za imprezę turystyczną lub każdą opłaconą usługę przedsiębiorcy ułatwiającemu nabywanie powiązanych usług turystycznych, w przypadku gdy z przyczyn dotyczących organizatora turystyki impreza turystyczna lub którakolwiek opłacona usługa nie została zrealizowana;
- zwrot części wpłat wniesionych tytułem zapłaty za imprezę turystyczną odpowiadającą części imprezy turystycznej lub za każdą usługę odpowiadającą części usługi, która nie została zrealizowana z przyczyn dotyczących organizatora turystyki.
W przypadku osób przebywających za granicą pierwszeństwo ma jednak zapewnienie im możliwości bezpiecznego powrotu. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy, jeżeli organizator turystyki wbrew obowiązkowi nie zapewnia powrotu podróżnych do kraju, działania związane z organizacją tego powrotu prowadzi marszałek województwa lub upoważniona przez niego jednostka.
Procedury, gdy niewypłacalność biura podróży utrudnia zwrot środków
W przypadku zaistnienia niewypłacalności biura podróży, może ono zamknąć swoje biuro i przestać odbierać korespondencję. W takim wypadku egzekucja wierzytelności byłaby w zasadzie niemożliwa. Dlatego też prawodawca w inny sposób skonstruował proces zgłaszania roszczeń przez podróżnych.
Pierwszy krok to zgłoszenie roszczenia do gwaranta lub ubezpieczyciela. Na początku należy ustalić podmiot, który udzielił organizatorowi zabezpieczenia finansowego. Informacja ta powinna znajdować się w umowie o udział w imprezie turystycznej lub przekazanym podróżnemu formularzu informacyjnym. Można ją również ustalić na podstawie komunikatów właściwego marszałka województwa albo danych ujawnionych w Centralnej Ewidencji Organizatorów Turystyki i Przedsiębiorców Ułatwiających Nabywanie Powiązanych Usług Turystycznych.
Roszczenie następnie kieruje się bezpośrednio do gwaranta lub ubezpieczyciela. Zgodnie z art. 17 ustawy zgłoszenie powinno zawierać co najmniej dane podróżnego, w szczególności jego imię, nazwisko i adres do korespondencji, kopię umowy lub dokumentu potwierdzającego nabycie imprezy turystycznej, dowód dokonania wpłaty oraz oświadczenie dotyczące niewykonania przez organizatora zobowiązań. Konieczne jest również wskazanie rachunku bankowego, na który ma zostać dokonana zapłata.
Po otrzymaniu zgłoszenia gwarant lub ubezpieczyciel dokonuje jego weryfikacji – zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy – ma na to 30 dni. Jeżeli jednak sprawa wymaga dodatkowego postępowania wyjaśniającego, termin może zostać wydłużony do 90 dni. Podróżny powinien następnie otrzymać informację o wysokości należnego świadczenia albo o odmowie jego wypłaty w całości lub w części, wraz z uzasadnieniem.
W przypadku decyzji pozytywnej gwarant lub ubezpieczyciel wypłaca pieniądze podróżnemu w terminie do 30 dni, licząc od dnia doręczenia informacji o wysokości należnego świadczenia.
Kiedy do gry wkracza Turystyczny Fundusz Gwarancyjny?
Jak wskazałem na początku, jeśli suma wszystkich roszczeń klientów przekracza wysokość zabezpieczenia „pierwszego filaru”, podróżny otrzyma z gwarancji lub ubezpieczenia jedynie część należnej kwoty. Nie oznacza to jednak, że pozostała część pieniędzy zostaje utracona. Tutaj właśnie uruchamiany jest „drugi filar”, czyli Turystyczny Fundusz Gwarancyjny. Co istotne, podróżny nie musi składać kolejnego wniosku do TFG – wystarczy zgłoszenie złożone wcześniej do gwaranta lub ubezpieczyciela.
Zgodnie z art. 21 ust. 1 i 2 ustawy o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych gwarant lub ubezpieczyciel przekazuje Ubezpieczeniowemu Funduszowi Gwarancyjnemu informacje o wypłaconych kwotach, wysokości brakujących środków oraz dokumentację dotyczącą podróżnych, których roszczenia nie zostały zaspokojone w całości.
Następnie Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny dokonuje wypłaty brakujących środków z Turystycznego Funduszu Gwarancyjnego. Środki powinny odpowiadać różnicy między kwotą wypłaconą z „pierwszego filaru” a kwotą należną.
Z punktu widzenia podróżnego najważniejsze jest zatem prawidłowe i kompletne zgłoszenie roszczenia do gwaranta lub ubezpieczyciela. Jak bowiem wynika z przepisów ustawy, jeśli wypłata z „pierwszego filaru” okaże się niewystarczająca, dokumentacja jest przekazywana dalej bez potrzeby ingerencji wnioskodawcy, bez konieczności ponownego wnioskowania o zapłatę.
