Odpowiedzialność za produkt a dyrektywa PLD w erze AI

Nasz ekspert:
Artykuły autora

Wielkość tekstu:

Nowoczesna technologia i produkty wirtualne na stałe wpisały się w naszą rzeczywistość, jednak przepisy prawa dopiero teraz zostają do nich w pełni dostosowane. Nowa dyrektywa PLD rewolucjonizuje dotychczasowe zasady odpowiedzialności za produkty wadliwe, obejmując zakresem regulacji nie tylko rzeczy materialne, ale również oprogramowanie oraz systemy sztucznej inteligencji. Warto wiedzieć, co te zmiany oznaczają dla przedsiębiorców i jak wpłyną na rynek.

Dyrektywa PLD obejmuje także oprogramowanie i systemy AI

Jedną z największych słabości dotychczasowych regulacji dotyczących odpowiedzialności za produkt niebezpieczny było to, że dotyczyły wyłącznie rzeczy materialnych. Zgodnie z art. 449¹ § 2 Kodeksu cywilnego produktem jest rzecz ruchoma, choćby została połączona z inną rzeczą, a także zwierzę i energia elektryczna. Tak skonstruowana definicja nie odpowiada aktualnemu rynkowi cyfrowemu.

Problem był szczególnie widoczny w przypadku oprogramowania. Program komputerowy niemający postaci fizycznego nośnika (niebędący na płycie CD/DVD czy pendrivie) zasadniczo nie był traktowany jako rzecz w rozumieniu prawa cywilnego. Przepis art. 45 k.c. mówi jasno, że rzeczami w rozumieniu kodeksu są tylko przedmioty materialne. W konsekwencji wadliwe działanie aplikacji nie zawsze mogło prowadzić do odpowiedzialności na zasadzie ryzyka przewidzianej dla produktu niebezpiecznego. Poszkodowany musiał często poszukiwać ochrony na zasadach ogólnych, czyli na podstawie art. 415 k.c., co wiązało się z koniecznością wykazania winy producenta.

Dyrektywa PLD zmienia tę sytuację. Pojęcie produktu obejmuje nie tylko rzeczy ruchome, ale również oprogramowanie i cyfrowe pliki produkcyjne. Jak czytamy w art. 4 pkt 1, „produkt” oznacza rzecz ruchomą, nawet jeżeli jest ona zintegrowana lub wzajemnie połączona z inną rzeczą ruchomą lub nieruchomą; obejmuje to energię elektryczną, cyfrowe pliki produkcyjne, surowce i oprogramowanie. Bez znaczenia przy tym pozostaje sposób dostarczenia lub utrwalenia oprogramowania. Odpowiedzialnością mogą być zatem objęte zarówno programy zapisane na urządzeniu, aplikacje pobierane przez użytkownika wprost z sieci na dysk swojego urządzenia, jak i rozwiązania udostępniane w chmurze.

Ma to również znaczenie dla sztucznej inteligencji. Systemy AI, w tym modele generatywne i inne zaawansowane rozwiązania, będą podlegały reżimowi odpowiedzialności za produkt. Zakres pojęcia systemu AI pozostaje przy tym powiązany z definicjami zawartymi w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1689 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji, czyli AI Act.

Dla polskiego prawodawcy oznacza to konieczność przebudowy obecnego modelu odpowiedzialności za produkt niebezpieczny, który jest opisany w art. 449¹–449¹⁰ k.c.

Jak dyrektywa PLD zmienia standard oceny wadliwości produktów cyfrowych

Do tej pory za niebezpieczny lub wadliwy uznawano produkt niezapewniający bezpieczeństwa, jakiego można oczekiwać przy normalnym lub racjonalnie przewidywalnym użyciu, oceniając go na chwilę wprowadzenia do obrotu. Tak określony moment oceny jest całkowicie nieadekwatny w odniesieniu do rozwiązań cyfrowych.

Produkty cyfrowe różnią się od tradycyjnych materialnych towarów tym, że mogą zmieniać swoje właściwości już po wprowadzeniu ich do obrotu. Program może otrzymać aktualizację, zostać połączony z nowym urządzeniem, zmienić swoje funkcje, zyskać nowe funkcjonalności albo też ujawnić cechy, które w chwili jego udostępnienia nie były znane nawet producentowi (np. luki w kodzie pozwalające hakerom na kradzież danych użytkowników).

Nowa dyrektywa PLD uwzględnia powyższy problem. Przy ocenie wadliwości należy brać pod uwagę m.in. zdolność produktu do dalszego uczenia się lub nabywania nowych funkcji po wprowadzeniu do obrotu, wymagania dotyczące cyberbezpieczeństwa, aktualizacje oraz sposób współdziałania produktu z innymi urządzeniami i systemami. W praktyce oznacza to, że produkt początkowo bezpieczny może z czasem stać się wadliwy. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których producent powinien dostarczyć aktualizację usuwającą znaną lukę bezpieczeństwa, ale tego nie robi.

Odpowiedzialność za AI i modyfikację produktu

Nowe przepisy mają znaczenie nie tylko dla producenta produktów cyfrowych. Dyrektywa rozszerza krąg podmiotów, które mogą odpowiadać za szkodę wyrządzoną przez wadliwy produkt.

Zgodnie z art. 8 ust. 1 dyrektywy PLD odpowiedzialność może ponosić:

1. producent wadliwego produktu;

2. producent wadliwej części składowej, w przypadku gdy część ta została zintegrowana lub wzajemnie połączona z produktem pod kontrolą producenta i spowodowała wadliwość tego produktu, bez uszczerbku dla odpowiedzialności producenta, oraz

3. w przypadku producenta produktu lub części składowej mającego siedzibę poza Unią i bez uszczerbku dla odpowiedzialności tego producenta:

  • importer wadliwego produktu lub wadliwej części składowej;
  • upoważniony przedstawiciel producenta; oraz
  • w przypadku gdy nie ma importera mającego siedzibę w Unii ani upoważnionego przedstawiciela – dostawca usług realizacji zamówień.

Ważny jest także art. 4 pkt 18 w zw. z art. 8 ust. 2 dyrektywy PLD. Osoba fizyczna lub prawna, która dokonuje znaczącej modyfikacji produktu poza kontrolą producenta, a następnie udostępnia zmodyfikowany produkt na rynku lub oddaje go do użytku, jest traktowana jak producent tego produktu.

Za „znaczącą modyfikację” uznaje się natomiast modyfikację produktu po jego wprowadzeniu do obrotu lub oddaniu do użytku:

1. która jest uznawana za znaczącą na podstawie odpowiednich unijnych lub krajowych przepisów dotyczących bezpieczeństwa produktów; lub

2. która – jeżeli odpowiednie przepisy unijne lub krajowe dotyczące bezpieczeństwa produktów nie ustanawiają progu tego, co należy uznać za znaczącą modyfikację:

  • zmienia pierwotny sposób działania, pierwotny cel lub rodzaj produktu, a zmiana ta nie została przewidziana w pierwotnej ocenie ryzyka producenta; oraz
  • zmienia charakter zagrożenia, tworzy nowe zagrożenie lub zwiększa poziom ryzyka.

Powyższe ma szczególne znaczenie dla produktów cyfrowych. Zgodnie z motywem 40 preambuły dyrektywy zasady dotyczące znaczącej modyfikacji stosuje się również do zmian dokonywanych za pomocą aktualizacji lub modernizacji oprogramowania. Co więcej, w przypadku sztucznej inteligencji znacząca modyfikacja może nastąpić również w związku z jej ciągłym uczeniem się. Jeżeli w wyniku takiej modyfikacji produkt uznaje się za znacząco zmieniony, za moment jego udostępnienia na rynku lub oddania do użytku uznaje się moment dokonania tej modyfikacji.

Katalog szkód, za które można żądać odszkodowania

Wprowadzona dyrektywa zmienia również katalog szkód, za które można żądać odszkodowania. Obecny art. 449² k.c. ogranicza się wyłącznie do wskazania, że producent odpowiada za szkodę na mieniu tylko wówczas, gdy rzecz zniszczona lub uszkodzona należy do rzeczy zwykle przeznaczanych do osobistego użytku i w taki przede wszystkim sposób korzystał z niej poszkodowany. Z kolei art. 449⁷ § 2 k.c. wyłącza odpowiedzialność za szkodę w mieniu, jeżeli jej wysokość nie przekracza równowartości 500 euro.

Dyrektywa zmienia te przepisy. Jak czytamy w art. 6, prawo do odszkodowania ma zastosowanie tylko w odniesieniu do następujących rodzajów szkody:

1. śmierci lub innych szkód na osobie, w tym uznawanej w naukach medycznych szkody na zdrowiu psychicznym;

2. uszkodzenia lub zniszczenia mienia, z wyjątkiem:

  • samego produktu wadliwego;
  • produktu uszkodzonego przez wadliwą część składową, która jest zintegrowana z produktem lub wzajemnie połączona z produktem przez producenta tego produktu lub pod kontrolą tego producenta;
  • mienia wykorzystywanego wyłącznie do celów zawodowych;

3. zniszczenia lub uszkodzenia danych, które nie są wykorzystywane do celów zawodowych.

Z punktu widzenia dzisiejszego artykułu najważniejsze jest wyraźne uwzględnienie danych cyfrowych. Ma to znaczenie m.in. w przypadku utraty prywatnych archiwów, zdjęć, dokumentów czy innych zasobów przechowywanych cyfrowo.

Rozszerzeniu ulega również pojęcie szkody na osobie – teraz będzie obejmowało również uszczerbek związany ze zdrowiem psychicznym (szkoda niematerialna). Ponadto usunięty został dotychczasowy próg 500 euro.

Dyrektywa PLD zmienia zasadę ciężaru dowodowego

Jedną z ciekawszych zmian jest ta dotycząca zasad dowodzenia. Obecny art. 6 k.c. ustanawia ogólną zasadę, zgodnie z którą ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. W omawianej kwestii oznaczałoby to konieczność wykazania przez poszkodowanego szkody, wadliwości produktu oraz związku przyczynowego. W przypadku programów i systemów AI byłoby to szczególnie problematyczne. Użytkownik nie ma przecież dostępu do kodu źródłowego czy też danych treningowych.

Dlatego też dyrektywa PLD wprowadza w art. 9 możliwość żądania ujawnienia dowodów. Sąd, na wniosek powoda, który przedstawił fakty i dowody wystarczające do uzasadnienia prawdopodobieństwa zasadności roszczenia, może nakazać pozwanemu ujawnienie znajdujących się pod jego kontrolą istotnych dowodów. Odmowa wykonania tego nakazu może prowadzić do zastosowania (wzruszalnego) domniemania wadliwości produktu. Oczywiście instytucja ta podlega odpowiednim ograniczeniom wynikającym m.in. z zasady proporcjonalności i tajemnicy przedsiębiorstwa.

Aktualizacja produktu obowiązkiem, a nie dodatkową usługą

Prawodawca unijny wprowadził także dosyć kontrowersyjne rozwiązanie – otóż dyrektywa PLD zmieni znaczenie tzw. ryzyka rozwoju. Do tej pory producent mógł w określonych sytuacjach uniknąć odpowiedzialności, powołując się na fakt, że w chwili wprowadzenia produktu do obrotu stan wiedzy naukowej i technicznej nie pozwalał na wykrycie jego wady.

Dyrektywa PLD utrzymuje ową możliwość powołania się na stan wiedzy naukowej i technicznej, ale jednocześnie uwzględnia charakterystykę produktów cyfrowych. Zgodnie z art. 11 ust. 1 lit. e odpowiedzialność jest wyłączona, jeśli obiektywny stan wiedzy naukowej i technicznej w momencie wprowadzenia produktu do obrotu lub oddania do użytku, lub w okresie, w którym produkt pozostawał pod kontrolą producenta, nie pozwalał na wykrycie wadliwości.

Jednocześnie ust. 2 tego przepisu wskazuje, że producent nie uniknie odpowiedzialności, powołując się na to, że wady nie było w chwili wprowadzenia produktu do obrotu (art. 11 ust. 1 lit. c), jeżeli wadliwość wynika z braku aktualizacji lub modernizacji oprogramowania niezbędnych do utrzymania bezpieczeństwa, a ich dostarczanie pozostaje pod kontrolą producenta.

Ile czasu będzie na dochodzenie roszczeń?

Przepis art. 17 ust. 1 dyrektywy PLD wskazuje na maksymalnie 10-letni termin na dochodzenie roszczeń. Termin zaczyna biec od:

  • dnia wprowadzenia do obrotu lub oddania do użytku produktu wadliwego, który spowodował szkodę, lub
  • w przypadku znacząco zmodyfikowanego produktu – dnia, w którym produkt ten został udostępniony na rynku lub oddany do użytku po jego znaczącej modyfikacji.

Ponadto art. 17 ust. 2 dyrektywy przewiduje, że jeżeli z powodu utajonego charakteru szkody na osobie poszkodowany nie był w stanie wszcząć postępowania w terminie 10 lat, termin ten wydłuża się do 25 lat.

Artykuły
Brak wyników.
Więcej artykułów
Wzory
Brak wyników.
Więcej wzorów