Wiele osób zastanawia się, czy kredyt w euro można skutecznie podważyć w sądzie w taki sam sposób, jak ma to miejsce w głośnych sprawach frankowiczów. Choć uwaga mediów i orzecznictwa skupia się na kredytach powiązanych z CHF, to również posiadacze kredytów w innych walutach obcych mają prawo do analizy swoich umów pod kątem występowania klauzul abuzywnych. Czy podobne argumenty prawne mogą być z sukcesem stosowane w sprawach dotyczących kredytów w euro i dolarach amerykańskich?
Przecież nie jest tak, że kredyt w euro lub dolarze zawsze jest sprawiedliwy dla konsumenta, bo banki uwzięły się wyłącznie na frankowiczów. W wielu umowach kredytowych w walutach obcych możemy odnaleźć bezprawne mechanizmy przeliczeniowe. Problem jest tylko taki, że tzw. ustawa frankowa, która weszła w życie 7 sierpnia 2026 roku, nie obejmuje innych walut niż CHF. Czy to duży problem? Zastanówmy się.
Czy kredyt w euro i dolarze podlega ustawie frankowej?
Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego – jak sama nazwa wskazuje – została ograniczona jedynie do zobowiązań powiązanych z CHF. Kredytobiorcy posiadający kredyt w euro lub dolarze nie mają zatem możliwości skorzystania z mechanizmów ochronnych w niej przewidzianych.
Nie oznacza to, że prawodawca uznał kredyty w innych walutach za pozbawione jakichkolwiek wad prawnych. Ich posiadacze nie mogą jednak korzystać ze szczególnego reżimu procesowego z ustawy frankowej, a muszą korzystać z zasad ogólnych, w szczególności tych określonych w art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c. postanowienie umowy zawieranej z konsumentem, które nie zostało z nim indywidualnie uzgodnione, nie wiąże go, jeżeli kształtuje jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy.
Brak objęcia EUR i USD ustawą nie pozbawia więc kredytobiorcy możliwości zakwestionowania wadliwych postanowień umownych. Oznacza jedynie, że w sprawie takiego kredytu trzeba korzystać z ogólnych instrumentów procesowych przewidzianych w k.c. i k.p.c.
Kredyt w euro a podobieństwa do spraw frankowych
Podstawowy mechanizm prawny pozostaje taki sam, inne są jedynie możliwości kredytobiorców. Jeżeli umowa kredytu w EUR lub USD zawiera postanowienia, które pozwalają bankowi na jednostronne ustalanie kursów waluty, będą podlegały kontroli na podstawie art. 385¹ § 1 k.c. Dla oceny abuzywności istotny jest nie rodzaj waluty obcej, a treść konkretnych postanowień i sposób kształtowania praw oraz obowiązków konsumenta. Jeżeli dla przykładu umowa odsyła do tabel kursowych banku, a nie wskazuje obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów ustalania kursów, kredyt w euro może być tak samo unieważniony, jak ma to miejsce przy CHF.
Niezwykle ważny w omawianym temacie jest również sposób informowania konsumenta o ryzyku kursowym. Obowiązek zapewnienia konsumentowi odpowiedniej informacji wynika przede wszystkim z unijnej dyrektywy 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
Dlatego też w sprawie kredytu EUR lub USD analizie podlegają zarówno klauzule przeliczeniowe, jak i postanowienia dotyczące ryzyka kursowego. Późniejszy sposób wykonywania umowy czy rzeczywista skala zmian kursu waluty nie przesądza natomiast o tym, czy postanowienie było abuzywne w chwili zawarcia umowy. Oceny tego dokonuje się bowiem według stanu z chwili zawarcia umowy.
Kredyt walutowy a kredyt indeksowany i denominowany
W kwestii porównywania kredytu w euro i dolarze z kredytem frankowym warto na początku wyjaśnić różnicę między kredytem walutowym a tym indeksowanym i denominowanym.
Klasyczny kredyt walutowy występuje wtedy, gdy kwota kredytu została rzeczywiście określona i wypłacona w walucie obcej, a także w tej samej walucie kredytobiorca ma obowiązek spłaty zobowiązania. Jeżeli umowa nie przewiduje przeliczeń pomiędzy walutą obcą a złotym, brak jest typowego mechanizmu stosowanego w sporach dotyczących frankowiczów.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku kredytu indeksowanego i denominowanego. W pierwszym wypadku kwota kredytu jest określona w złotych i w złotych zostaje wypłacona, ale następnie jest przeliczana na walutę obcą, np. CHF, EUR czy USD. Wysokość zadłużenia zostaje więc ustalona przy wykorzystaniu kursu waluty i jest w pełni od niej zależna.
Podobnie to działa przy kredycie denominowanym. W umowie kwota zobowiązania może zostać wskazana w walucie obcej, ale kredytobiorca otrzymuje faktycznie środki w PLN, których wysokość ustalana jest po zastosowaniu kursu waluty określonego przez bank.
W praktyce to te dwie ostatnie konstrukcje kredytowe są przedmiotem sporów dotyczących niedozwolonych postanowień umownych.
Klauzule kursowe jako podstawowy problem konsumentów
W przypadku kredytu w euro i dolarze, niezależnie od tego czy mowa o kredycie indeksowanym, czy denominowanym, szczególne znaczenie może mieć klauzula dotycząca sposobu ustalania kursu waluty. Problem dotyczy tu zapisu, który przewiduje, że przy wypłacie kredytu stosowany będzie kurs kupna określony w tabeli banku, a przy spłacie rat – kurs sprzedaży ustalany również przez bank. Jeżeli umowa nie określa przy tym obiektywnych i weryfikowalnych zasad ustalania tych kursów, konsument realnie zostaje pozbawiony możliwości ustalenia, w jaki sposób bank określi wysokość jego zobowiązania.
Klauzule kursowe nie są jedynie domeną kredytów w CHF. Sama zmiana waluty z franka na euro lub dolara nie powoduje automatycznie, że mechanizm przeliczeniowy staje się zgodny z prawem. Może być tak samo niesprawiedliwy dla konsumenta, jak ma to miejsce w umowach frankowych.
Drugim istotnym elementem jest obowiązek informacyjny
Zmiana kursu waluty obcej może wpływać zarówno na wysokość rat, jak i na saldo zadłużenia wyrażone w PLN. Dlatego konsument powinien przed zawarciem umowy otrzymać informacje pozwalające mu rzeczywiście zrozumieć ekonomiczne konsekwencje przyjęcia na siebie tego ryzyka.
Samo podpisanie oświadczenia, że kredytobiorca jest świadomy ryzyka kursowego, nie zawsze przesądza o prawidłowym wykonaniu obowiązku informacyjnego banku. Najważniejsza jest bowiem treść przekazanych informacji i ich rzeczywista przydatność dla konsumenta przy podejmowaniu decyzji o zawarciu umowy. W konsekwencji również kredytobiorca zadłużony w euro lub dolarach może powoływać się nie tylko na wadliwość samej tabeli kursowej banku, ale także na brak odpowiedniej transparentności przy spełnianiu obowiązku informacyjnego.
Kredyt w euro i dolarze – czy mniejsze wahania waluty mają znaczenie?
Jednym z najczęściej podnoszonych argumentów przez obrońców kredytów indeksowanych i denominowanych (czyli w zasadzie przez banki) jest fakt, że EUR i USD są o wiele stabilniejszymi walutami. Według tego argumentu frank szwajcarski doświadczył bardzo znaczących zmian kursowych, natomiast sytuacja EUR i USD kształtowała się spokojnie i przewidywalnie.
Powyższe jednak nie ma żadnego znaczenia dla oceny abuzywności. Niezależnie od poziomu wahań waluty, umowa kredytu w euro lub dolarze nie może zawierać niedozwolonych postanowień. Zgodnie z art. 385² k.c. ocena zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami jest dokonywana według stanu z chwili zawarcia umowy. To zaś oznacza, że późniejsze zmiany kursu waluty nie mają najmniejszego wpływu na to, czy konkretna klauzula umowna była zgodna z prawem w momencie zaciągania kredytu. To, co ma realne znaczenie, to treść umowy, okoliczności jej zawarcia oraz sposób ukształtowania praw i obowiązków konsumenta.
Kredyt w euro i dolarze – co dzieje się z umową po usunięciu wadliwych klauzul?
Stwierdzenie niedozwolonego charakteru klauzul indeksacyjnych lub denominacyjnych zastosowanych przez bank w umowie kredytu w euro lub dolarze prowadzi do stanu ich bezskuteczności względem konsumenta już od chwili zaciągnięcia zobowiązania (ex tunc). Wygląda to analogicznie do kredytu w CHF.
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 25 kwietnia 2024 roku (sygn. akt III CZP 25/22) rozstrzygnął, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.
Ponadto SN jednoznacznie wskazał, że art. 358 § 2 k.c. nie stanowi przepisu mogącego posłużyć do uzupełnienia luki powstałej po usunięciu klauzuli abuzywnej w tego rodzaju umowach. W konsekwencji, w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Wyeliminowanie klauzul przeliczeniowych uniemożliwia ustalenie kwoty podlegającej wypłacie w złotych oraz wysokości rat spłaty, pozbawiając umowę jej elementów przedmiotowo istotnych określonych w art. 69 ustawy – Prawo bankowe.
Sąd odrzucił także koncepcję przyjmowaną wcześniej w części orzecznictwa, dotyczącą tzw. odwalutowania kredytu (przekształcenia go w kredyt złotowy ze stawką EURIBOR lub LIBOR USD), gdyż prowadziłoby to do wykreowania stosunku prawnego o naturze obcej pierwotnemu zamiarowi stron i naruszałoby zasadę autonomii woli. Podstawowym skutkiem podważenia umowy kredytu w EUR lub USD jest zatem stwierdzenie jej całkowitej nieważności (bezskuteczności) ex tunc.
Czy zatem każdy kredyt w euro lub dolarze jest wadliwy?
Sam fakt, że zaciągnięty został kredyt w euro lub dolarze, nie jest wystarczający, aby stwierdzić, że jest on nieważny, a kredytobiorca może wnosić pozew przeciwko bankowi. Konieczna jest analiza konkretnej umowy oraz dokumentów towarzyszących jej zawarciu.
Co należy ocenić na początek? Szczególne znaczenie w omawianej kwestii mają:
- status kredytobiorcy jako konsumenta w chwili zawierania umowy;
- sposób określenia kwoty kredytu;
- waluta faktycznej wypłaty środków;
- sposób ustalania kursu przy wypłacie;
- sposób ustalania kursu przy spłacie;
- treść regulaminu i tabel kursowych;
- informacje przekazane o ryzyku kursowym;
- sposób dokonywania spłat, w tym spłaty bezpośrednio w EUR lub USD.
Jedynie analiza powyższych elementów pozwoli ustalić, czy w konkretnej umowie kredytowej występują postanowienia, które mogą zostać uznane za niedozwolone, a tym samym konsument będzie mógł się domagać unieważnienia umowy.