Dążenie do optymalizacji kosztów sprawia, że wielu przedsiębiorców wybiera elastyczne formy zatrudnienia. Należy jednak pamiętać, jak istotną relację stanowią stosunek pracy a umowa cywilnoprawna, gdyż prawo pracy stawia tu jasne granice. Kluczowy dla kwalifikacji danej relacji jest nie sam tytuł dokumentu, lecz faktyczny sposób wykonywania zadań. Zastąpienie etatu inną konstrukcją prawną w warunkach, gdy nosi ona wszelkie cechy pracownicze, wiąże się z ogromnym ryzykiem. W niniejszym artykule omawiamy konsekwencje, z jakimi musi liczyć się pracodawca w przypadku zakwestionowania charakteru zawartej umowy.
Stosunek pracy – cechy
Nawiązanie stosunku pracy oznacza, że pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.
Kodeks pracy zabrania zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy charakterystycznych dla stosunku pracy.
Uprawnienia PIP do ustalania stosunku pracy
Obecnie Państwowa Inspekcja Pracy ma uprawnienie do stwierdzania, w drodze decyzji, istnienia stosunku pracy w sytuacji, kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub kiedy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach stosunku pracy, z czym wiąże się powinność zawarcia umowy o pracę. Przy czym warunkiem wydania decyzji jest niewykonanie polecenia usunięcia naruszeń dotyczących niezawarcia umowy o pracę, w sytuacji gdy w stosunku prawnym łączącym strony dominują cechy stosunku pracy określone w Ustawie z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (dalej: kp).
Po dokonaniu w toku kontroli przez inspektora ustaleń wskazujących na naruszenia przepisów prawa pracy okręgowy inspektor pracy zawiadamia strony o wszczęciu postępowania w sprawie wydania decyzji o istnieniu stosunku pracy w sytuacji, kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub kiedy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z kp powinna być zawarta umowa o pracę. Stronami tego postępowania są podmioty i osoby, których może dotyczyć decyzja.
- może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy, lub
- wnieść powództwo o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy, w szczególności gdy zachodzi konieczność ustalenia istnienia lub treści stosunku pracy za okres wcześniejszy niż ten, który może zostać objęty decyzją
Jakie skutki niesie stosunek pracy a umowa cywilnoprawna uznana za etat?
Prowadząc postępowanie administracyjne dotyczące decyzji stwierdzającej istnienie stosunku pracy, inspektor pracy ma obowiązek uwzględniać wolę stron postępowania, o ile nie jest ona sprzeczna z prawem, w szczególności z przepisami prawa pracy lub zasadami współżycia społecznego albo nie zmierza do obejścia prawa.
Decyzja PIP ustalająca stosunek pracy
Decyzja inspektora pracy ustalająca istnienie stosunku pracy wydawana jest w postaci papierowej lub elektronicznej i musi zawierać:
- oznaczenie organu Państwowej Inspekcji Pracy;
- datę wydania;
- oznaczenie strony lub stron decyzji;
- powołanie podstawy prawnej;
- rozstrzygnięcie, w tym:
- oznaczenie stron umowy o pracę,
- rodzaj umowy o pracę,
- datę zawarcia umowy o pracę,
- rodzaj pracy,
- miejsce wykonywania pracy,
- wymiar czasu pracy,
- wysokość wynagrodzenia za pracę;
- uzasadnienie faktyczne i prawne;
- termin usunięcia stwierdzonych uchybień;
- pouczenie o przysługujących środkach odwoławczych;
- podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do wydania decyzji.
Powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy
Nie tylko decyzja PIP czy wytoczenie powództwa o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy przez PIP może powodować konsekwencje dla pracodawcy związane ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy mimo zawarcia umowy cywilnoprawnej. Może też doprowadzić zatrudniony poprzez wystąpienie z powództwem do sądu pracy. Podstawą prawną dla powództw o ustalenie istnienia prawa bądź stosunku prawnego jest art. 189 Ustawy z 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym powód musi wykazać istnienie interesu prawnego uzasadniającego jego roszczenie. Interes ten stanowi podstawową przesłankę materialnoprawną powództwa o ustalenie, a jednocześnie jest on kryterium zasadności wyboru tej formy ochrony praw podmiotowych.
Pracownik ma interes prawny w ustaleniu rzeczywistej treści realizowanego stosunku pracy, jeżeli dochodzone ustalenie ma charakter niemajątkowy lub sprawia, iż oparte na nim potencjalne roszczenia majątkowe mogą się zaktualizować dopiero w przyszłości (wyrok Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2002 roku, sygn. akt I PKN 629/01). Ustalenie istnienia stosunku pracy warunkuje prawo do niektórych bieżących i przyszłych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także rzutuje, przez konstrukcję stażu ubezpieczenia, na ich wysokość. Ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy jest w takim przypadku sposobem ochrony praw i uprawnień pracowniczych, gdy jeszcze nie jest możliwe dochodzenie świadczeń od pracodawcy albo z ubezpieczeń społecznych (wyrok Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2017 roku, sygn. akt I PK 132/16).
Skutki ustalenia stosunku pracy
Skutki zawierania innych umów niż umowa pracę, gdy wykonywane działania noszą cechy stosunku pracy dla pracodawcy to:
- konieczność uregulowania zaległych składek do ZUS,
- odpowiedzialność za wykroczenie z kp,
- roszczenia pracownicze,
- korekty podatkowe.
Wykroczenie przeciwko prawom pracownika
Aktualnie pracodawca lub osoba działająca w imieniu pracodawcy, którzy zawierają umowę cywilnoprawną w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 kp powinna być zawarta umowa o pracę, podlegają karze grzywny od 2000 zł do 60 000 zł.
Składki ZUS
Samo wydanie decyzji przez PIP stwierdzającej istnienie stosunku pracy po kontroli PIP nie powoduje powstania zaległości względem ZUS. Nie oznacza to jednak, że pracodawca może całkowicie tego uniknąć. ZUS może dochodzić należności składkowych za okres pięciu lat wstecz, ale na drodze odrębnego postępowania. ZUS może dochodzić zaległych składek, a wydana po przeprowadzeniu kontroli decyzja PIP stanowi silną podstawę do tego, aby ZUS wyegzekwował te składki. W przypadku uwzględnienia powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy pracodawca jest obowiązany do rozliczenia wynagrodzenia wypłaconego taki sposób, jaki obowiązuje w przypadku należności z umów o pracę. Z reguły oznacza oskładkowanie pełnej kwoty wypłaconego wynagrodzenia. Pracodawca ma obowiązek uiszczenia do ZUS tych części składek, które powinny być finansowane przez pracownika. Nie może on potrącać z wynagrodzenia, które zostało już wypłacone.
Przypomnieć należy, że zatrudnienie pracownika na podstawie umowy o pracę oznacza dla przedsiębiorcy obowiązek objęcia ich ubezpieczeniami społecznymi, w tym:
- emerytalnym,
- rentowym,
- chorobowym,
- wypadkowym
- zdrowotnym.
- na ubezpieczenie emerytalne – 19,52%, składkę finansuje po połowie pracodawca i zatrudniony – każdy po 9,76%,
- na ubezpieczenia rentowe – 8%, zatrudniony płaci 1,5%, a pracodawca 6,5%,
- na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe – 2,45%, składkę finansuje w całości zatrudniony,
- na ubezpieczenie zdrowotne – 9%, składkę w całości finansuje zatrudniony,
- na ubezpieczenia wypadkowe – 0,67% do 3,33%, w tym składka na ubezpieczenie wypadkowe dla małej firmy zatrudniającej do 9 osób wynosi 1,67%, jest ona finansowana przez pracodawcę,
- Fundusz Pracy – 2,45% podstawy wymiaru płaci pracodawca
- Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP) – 0,10% podstawy wymiaru płaci pracodawca.
Korekty podatkowe w przypadku ustalenia istnienia stosunku pracy
Stwierdzenie istnienia stosunku pracy wywiera skutki w sferze podatkowej, a konkretnie w zakresie podatku dochodowego. W takiej sytuacji sama decyzja PIP nie nakłada obowiązku korekt, ale może prowadzić do wszczęcia postępowania. W takim przypadku dochodzi do zmiany podmiotu zobowiązanego do odprowadzania zaliczek na podatek dochodowy. W przypadku klasycznych umów zlecenia i stosunku pracy obowiązek ten obciąża pracodawcę, który jako płatnik oblicza, pobiera i odprowadza zaliczki na PIT. Jednak w przypadku umowy B2B rozliczenie dokonywane jest przez świadczącego usługę. W przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą występuje obowiązek skorygowania deklaracji PIT za ostatnie pięć lat w zakresie PIT-28, PIT-36 lub PIT-36L składanych w zależności od formy opodatkowania. Podmiot zatrudniający taką osobę powinien wysłać PIT-11 za okres, w którym stwierdzono istnienie stosunku pracy. Przekwalifikowanie umowy B2B na umowę o pracę może prowadzić do d konsekwencji w sferze podatku VAT, w tym konieczność złożenia korekty rozliczenia VAT i JPK_VAT, naliczenia podatku VAT oraz jego zapłaty wraz z odsetkami podatkowymi.
Roszczenia pracownicze w wypadku ustalenia stosunku pracy
W przypadku stwierdzenia istnienia stosunku pracy mogą pojawić się roszczenia:
- pracownika o zaległy urlop wypoczynkowy,
- o wynagrodzenie za nadgodziny,
- za dodatki za pracę w porze nocnej.
Stosunek pracy a umowa cywilnoprawna - podsumowanie
Podsumowując, pozorna oszczędność wynikająca z zatrudnienia pracownika na podstawie umowy cywilnoprawnej lub B2B zamiast umowy o pracę może generować po stronie pracodawcy potężne ryzyko prawne i finansowe. Organ kontrolne, takie jak Państwowa Inspekcja Pracy czy ZUS, a także sądy pracy coraz wnikliwiej badają realne warunki świadczenia pracy, kierując się zasadą prymatu faktycznego stosunku prawnego nad treścią umowy. Dlatego przed podjęciem decyzji o wyborze formy zatrudnienia pracodawcy powinni dokonać rzetelnej analizy charakteru wykonywanych zadań, pamiętając, że w dobie zaostrzonych kontroli przejrzystość i zgodność z prawem pracy są najskuteczniejszą polisą bezpieczeństwa firmy.
