Wspólnicy spółek z o.o. mogą zostać zawieszeni w swoich prawach zgodnie z przepisami Kodeksu spółek handlowych. Instytucja, jaką jest zawieszenie wspólnika, staje się szczególnie istotna podczas trwającego procesu sądowego o wyłączenie udziałowca ze spółki na żądanie pozostałych osób, jeżeli ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego. Jak skutecznie doprowadzić do takiego zawieszenia i jakie konsekwencje prawne wiążą się z zastosowaniem tego środka zabezpieczającego?
Wspólnicy spółek z o.o. mogą być zawieszani w swoich prawach zgodnie z przepisami Kodeksu spółek handlowych. Taka sytuacja jest również możliwa podczas postępowania sądowego, którego przedmiotem jest wyłączenie wspólnika ze spółki na żądanie pozostałych wspólników, jeżeli ich udziały stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego. Jak doprowadzić do takiego zawieszenia i jakie skutki wiążą się z zastosowaniem tej instytucji?
Zawieszenie wspólnika sp. z o.o.
Przepis art. 268 ksh stanowi jedną z najważniejszych gwarancji bezpieczeństwa obrotu gospodarczego w sytuacji wystąpienia konfliktu w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Celem tej regulacji jest zapewnienie ciągłości funkcjonowania spółki oraz ochrona jej majątku i interesów przed działaniami wspólnika, którego postawa zagraża działalności przedsiębiorstwa. Proces o wyłączenie wspólnika może trwać wiele miesięcy, a w skrajnych przypadkach nawet lat. Pozostawienie pozwanego wspólnika w tym okresie w pełnym posiadaniu korporacyjnych uprawnień mogłoby doprowadzić do nieodwracalnych szkód w strukturze majątkowej i organizacyjnej spółki, takich jak uporczywe blokowanie uchwał niezbędnych do bieżącej działalności, celowe uchylanie się od współdziałania czy podejmowanie działalności konkurencyjnej uderzającej w interesy własnej spółki.
Zawieszenie w wykonywaniu praw udziałowych ma charakter środka tymczasowego, co oznacza, że nie narusza ono samego prawa własności udziałów, a jedynie paraliżuje na czas trwania procesu wymiar tego prawa. Sąd orzekający w przedmiocie wniosku o tego rodzaju zabezpieczenie każdorazowo bada uprawdopodobnienie zarówno roszczenia głównego o wyłączenie, jak i interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia. Zawieszenie wspólnika w wykonywaniu praw udziałowych nie następuje z mocy samego prawa. W tym celu niezbędne staje się złożenie wniosku do sądu prowadzącego sprawę o wyłączenie wspólnika. Podstawową przesłanką wszczęcia całej procedury jest uprzednie wytoczenie powództwa o wyłączenie wspólnika z ważnych przyczyn, zgodnie z art. 266 §1 ksh. Wniosek o zabezpieczenie w trybie art. 268 ksh może zostać skutecznie zgłoszony tylko łącznie z pozwem o wyłączenie lub w toku już trwającego procesu sądowego o to wyłączenie. Niedopuszczalne jest wystąpienie z wnioskiem o zawieszenie w oderwaniu od głównego powództwa o wyłączenie, ponieważ zabezpieczenie ma służyć wyłącznie zagwarantowaniu skuteczności i wykonalności przyszłego orzeczenia merytorycznego.
Przesłanką warunkującą uwzględnienie wskazanego wniosku jest konieczność uprawdopodobnienia istnienia roszczenia o wyłączenie wspólnika. Wspólnicy żądający wyłączenia muszą wykazać, że zachodzą po stronie pozwanego ważne przyczyny, które czynią dalsze pozostawienie go w spółce niemożliwym lub celowo utrudniającym jej działalność. Ważnymi przyczynami mogą być w szczególności:
- uporczywe naruszanie umów spółki;
- działanie na szkodę spółki;
- wchodzenie w konflikty interesów;
- popełnienie przestępstwa na szkodę spółki;
- trwały i zawiniony bądź niezawiniony, lecz głęboki konflikt paraliżujący organy spółki.
Równocześnie wnioskodawca zobowiązany jest do wykazania interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia, który w tym kontekście jest obiektywną, opartą na okolicznościach faktycznych potrzebą natychmiastowego odcięcia pozwanego od praw udziałowych w celu zapobieżenia wyrządzeniu spółce poważnej szkody lub udaremnieniu celów procesu o wyłączenie.
Przykład 1.
W spółce z o.o. z branży logistycznej dwóch wspólników mających po 45% udziałów prowadzi walkę o kontrolę nad przedsiębiorstwem. Pozostałe 10% udziałów znajduje się w rękach trzeciego wspólnika, który solidaryzuje się z jednym z konfliktujących się udziałowców. Pozwany wspólnik, mający mniejszościowy pakiet 45%, celowo i systematycznie nie przychodzi na zgromadzenia wspólników lub głosuje przeciwko uchwałom zatwierdzającym sprawozdania finansowe. Dodatkowo wspólnik ten podjął decyzję o zaciągnięciu wysokiego kredytu na sfinansowanie floty samochodowej. Wskutek tego spółka utraciła płynność finansową, a kontrahenci zaczęli odstępować od umów z uwagi na brak terminowości realizacji zleceń. Pozostali wspólnicy decydują się na wniesienie pozwu o wyłączenie opornego wspólnika na podstawie art. 266 ksh, dołączając do pozwu wniosek o zabezpieczenie roszczenia poprzez jego zawieszenie w wykonywaniu praw udziałowych w trybie art. 268 ksh. Czy sąd ma podstawy do uwzględnienia wniosku o zabezpieczenie w postaci zawieszenia pozwanego wspólnika w wykonywaniu praw udziałowych przed prawomocnym zakończeniem procesu o wyłączenie? W przedstawionych okolicznościach istnieją istotne argumenty przemawiające za udzieleniem zabezpieczenia. Uporczywe blokowanie uchwał niezbędnych do funkcjonowania przedsiębiorstwa, prowadzące do utraty płynności finansowej i zagrożenia bytu gospodarczego spółki, stanowi klasyczny przykład ważnej przyczyny uzasadniającej wyłączenie wspólnika. Interes prawny w zabezpieczeniu jest więc tu oczywisty, ponieważ dalsze oczekiwanie na prawomocne zakończenie procesu, który w realiach polskiego sądownictwa gospodarczego trwa od kilkunastu miesięcy do nawet kilku lat, doprowadziłoby do upadłości spółki, czyniąc wyrok uwzględniający powództwo bezprzedmiotowym. W wyniku postanowienia o zabezpieczeniu pozwany wspólnik zostanie tymczasowo pozbawiony prawa głosu na zgromadzeniu wspólników, prawa do zwoływania zgromadzeń, prawa kontroli oraz innych uprawnień o charakterze korporacyjnym, co pozwala pozostałym wspólnikom na podjęcie niezbędnych uchwał ratunkowych bez konieczności uzyskiwania zgody pozwanego.
Na czym dokładnie polega zawieszenie wspólnika w wykonywaniu praw udziałowych?
Instytucja zawieszenia wspólnika w wykonywaniu praw udziałowych wiąże się z głęboką ingerencją w sferę praw przysługujących udziałowcowi. Warto precyzyjnie odróżnić prawa korporacyjne od praw majątkowych, ponieważ zakres stosowania art. 268 ksh nie obejmuje wszystkich uprawnień wpisanych w pozycję wspólnika. Zawieszenie dotyka przede wszystkim praw korporacyjnych, czyli tych, które służą współdecydowaniu o sprawach spółki oraz kontroli jej organów. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim:
- prawo głosu na zgromadzeniu wspólników;
- prawo do zwoływania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników;
- prawo żądania umieszczenia poszczególnych spraw na porządku obrad;
- prawo pobierania informacji i wglądu do ksiąg spółki w trybie art. 212 ksh, o ile uprawnienie to nie jest realizowane bezpośrednio w celu ochrony jego interesu majątkowego w granicach wyznaczonych przez sąd.
Zupełnie inaczej przedstawia się kwestia uprawnień o charakterze czysto majątkowym, które co do zasady pozostają nienaruszone, chyba że sąd w treści postanowienia o zabezpieczeniu wyraźnie rozstrzygnie inaczej. W praktyce orzeczniczej należy to jednak do rzadkości i wymaga szczególnego uzasadnienia. Prawo do dywidendy, czyli udziału w zysku spółki wykazanym w sprawozdaniu finansowym, wynika z samej własności udziału i stanowi ekwiwalent za wniesiony wkład kapitałowy. Zawieszenie w prawach udziałowych nie oznacza pozbawienia prawa do dywidendy za okres trwania zawieszenia, o ile zgromadzenie wspólników podejmie uchwałę o przeznaczeniu zysku do podziału między wspólników. Kwota należnej dywidendy powinna zostać wypłacona lub zdeponowana zgodnie z przepisami, jednakże pozwany wspólnik nie może skutecznie współdecydować o samym podziale zysku ani o zatwierdzeniu sprawozdania finansowego, które ten zysk generuje. Podobnie kwestia zwrotu dopłat czy udziału w masie likwidacyjnej w przypadku rozwiązania spółki pozostaje pod ochroną prawa własności udziałów, choć ich realizacja w czasie trwania zawieszenia może być tymczasowo wstrzymana lub uwarunkowana procedurą sądową.
Zawieszenie wspólnika sp. z o.o. w prawach korporacyjnych
W kontekście podatku dochodowego od osób fizycznych kluczowe zawieszenie wspólnika ma znaczenie, jeśli chodzi o opodatkowanie dochodów z udziałów w zyskach osób prawnych. Skoro zawieszenie wspólnika nie pozbawia go prawa do dywidendy, to w przypadku podjęcia uchwały o wypłacie zysku w okresie trwania zawieszenia, przychód z tego tytułu powstaje po stronie zawieszonego wspólnika na zasadach ogólnych określonych w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych. Spółka jako płatnik ma obowiązek pobrać zryczałtowany podatek dochodowy w wysokości 19% od wypłaconej dywidendy i odprowadzić go do właściwego urzędu skarbowego bez względu na to, czy wspólnik w momencie wypłaty pozostaje zawieszony w wykonywaniu praw korporacyjnych, czy też nie.
Jeżeli chodzi o podatek od towarów i usług oraz kwestie związane ze statusem podatnika VAT w relacjach między wspólnikiem a spółką, sprawa staje się nieco bardziej skomplikowana. W sytuacji, gdy zawieszony wspólnik świadczył na rzecz spółki usługi na podstawie odrębnych umów cywilnoprawnych, takich jak umowa o świadczenie usług zarządzania, umowa najmu powierzchni biurowych czy umowa doradztwa, zawieszenie w prawach udziałowych nie powoduje automatycznego wygaśnięcia tych umów. Umowy te mają odrębny byt prawny od stosunku spółki. Jeżeli zawieszony wspólnik nadal wykonuje usługi na rzecz spółki i wystawia faktury VAT, spółka zachowuje prawo do odliczenia podatku naliczonego, o ile usługi te służą wykonywaniu czynności opodatkowanych. Niemniej jednak spór pomiędzy wspólnikami często prowadzi do wypowiedzenia takich umów, co wymaga odrębnej analizy pod kątem korekty podatku VAT oraz kosztów uzyskania przychodów na gruncie podatku dochodowego od osób fizycznych lub osób prawnych.
Przykład 2.
W toku procesu o wyłączenie wspólnika sąd wydał postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia poprzez zawieszenie pozwanego wspólnika w wykonywaniu wszystkich praw udziałowych na okres trwania procesu. Zarząd spółki, pragnąc zabezpieczyć interesy podmiotu, podjął decyzję o zwołaniu zwyczajnego zgromadzenia wspólników w celu zatwierdzenia sprawozdania finansowego oraz podziału zysku. Zarząd pominął zawieszonego wspólnika przy doręczaniu zawiadomień o zgromadzeniu, wychodząc z założenia, że skoro wspólnik ten nie ma prawa głosu i nie może brać udziału w obradach, to wysyłanie mu zaproszeń jest bezprzedmiotowe. Zarząd odmówił także zawieszonemu wspólnikowi wydania kopii umów handlowych zawartych przez spółkę w ostatnim kwartale, powołując się na fakt jego zawieszenia w prawach korporacyjnych. Czy działania zarządu polegające na pominięciu zawieszonego wspólnika przy zwoływaniu zgromadzenia wspólników oraz odmowie udzielenia mu informacji o stanie spółki są w pełni zgodne z prawem, czy też stanowią naruszenie przepisów ksh skutkujące nieważnością podjętych uchwał? Działania zarządu w opisanym zakresie są częściowo wadliwe. Zawieszenie w wykonywaniu praw udziałowych pozbawia wspólnika prawa głosu oraz prawa do współdecydowania, jednakże nie wyłącza go całkowicie z kręgu podmiotów uprawnionych do uczestniczenia w życiu spółki w wymiarze formalnym, chyba że treścią postanowienia sądu objęto również zakaz udziału danej osoby w zgromadzeniach. Zawieszenie prawa głosu nie musi oznaczać pozbawienia możliwości uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników, jednak o zakresie ograniczeń decyduje treść postanowienia zabezpieczającego wydanego przez sąd. Niezawiadomienie zawieszonego wspólnika o terminie zgromadzenia stanowi naruszenie prawa mogące skutkować wytoczeniem powództwa o stwierdzenie nieważności uchwał podjętych na takim zgromadzeniu. Odmowa wydania dokumentów i informacji w zakresie, w jakim nie zagraża to tajemnicy przedsiębiorstwa ani nie służy obejściu celów zabezpieczenia, również może zostać uznana za nadużycie kompetencji zarządu, choć w tym zakresie ocena zależy od precyzyjnego sformułowania postanowienia sądu zabezpieczającego.
Podsumowanie
Zawieszenie wspólnika w wykonywaniu praw udziałowych na podstawie art. 268 ksh stanowi narzędzie prawne, którego zastosowanie wymaga przygotowania procesowego oraz bezbłędnej argumentacji merytorycznej. Gdy w spółce z o.o. dochodzi do silnego konfliktu, a jeden ze wspólników celowo blokuje decyzje i niszczy firmę, pozostali udziałowcy mogą wystąpić do sądu o jego wyłączenie na podstawie wspomnianego przepisu. Z racji tego, że procesy sądowe trwają bardzo długo, przepisy pozwalają na odcięcie problematycznego wspólnika od władzy już na samym początku dzięki instytucji zawieszenia w prawach udziałowych. Dzięki temu sądowe zabezpieczenie chroni biznes przed upadłością, pozbawiając skłóconą osobę prawa głosu, jednak domyślnie nie odbiera jej prawa do należnych dywidend z zysków firmy. Zawieszenie trwa tak długo, jak długo toczy się postępowanie, a po jego zakończeniu sąd ostatecznie decyduje o losie udziałów spornego wspólnika.
Polecamy:
