Przestępstwa mogą być popełniane nie tylko przez osoby fizyczne – w wielu przypadkach winę można przypisać bezpośrednio spółce lub organizacji. Kluczowym zagadnieniem prawnym pozostaje w tym kontekście odpowiedzialność podmiotów zbiorowych, która w obecnym modelu często okazuje się trudna do wyegzekwowania. Planowane zmiany w przepisach mają jednak przyspieszyć procedury i zwiększyć skuteczność ścigania. Sprawdźmy, jak projektowane nowelizacje wpłyną na funkcjonowanie firm w Polsce.
Na czym polega aktualna odpowiedzialność podmiotów zbiorowych?
Aktem regulującym odpowiedzialność spółek i organizacji za czyny zabronione jest ustawa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Jak wskazuje uzasadnienie projektu, obowiązujący model odpowiedzialności ma charakter pochodny. Podmiot zbiorowy nie odpowiada za „własny” czyn zabroniony ani zastępczo za cudzy czyn. Odpowiedzialność wiąże się natomiast z określonymi w art. 5 UOZP nieprawidłowościami w funkcjonowaniu podmiotu zbiorowego, które pozostają w związku z czynem zabronionym osoby fizycznej.
Jak czytamy w art. 5 ustawy, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie:
- co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego;
- organizacji działalności podmiotu zbiorowego, która nie zapewniała uniknięcia popełnienia czynu zabronionego przez osobę działającą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, podczas gdy mogło je zapewnić zachowanie należytej staranności, wymaganej w danych okolicznościach przez organ lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego.
Dodatkowym elementem obecnego systemu, który należy poprawić, jest art. 4 UOZP przewidujący odpowiedzialność podmiotu zbiorowego, tylko jeżeli fakt popełnienia czynu zabronionego przez osobę odpowiedzialną za działanie podmiotu został potwierdzony prawomocnym wyrokiem skazującym tę osobę, wyrokiem warunkowo umarzającym wobec niej postępowanie karne albo postępowanie w sprawie o przestępstwo skarbowe, orzeczeniem o udzieleniu tej osobie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności albo orzeczeniem sądu o umorzeniu przeciwko niej postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy. Dopiero uprawomocnienie się takiego orzeczenia pozwala wszcząć postępowanie zmierzające do przypisania odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu.
W praktyce wymóg ten znacząco wydłuża postępowanie. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu, poza uzyskaniem prawomocnego orzeczenia konieczne jest wykazanie nie tylko popełnienia czynu przez osobę odpowiedzialną za spółkę lub organizację (art. 3 ustawy), ale również przesłanek winy określonych w art. 5 UOZP, w szczególności winy w wyborze lub nadzorze albo winy w organizacji. Brak wykazania chociażby jednej z tych przesłanek uniemożliwia przypisanie odpowiedzialności podmiotowi zbiorowemu.
Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych po nowelizacji – do gry wchodzi prokurator
Najważniejszą projektowaną zmianą w postępowaniach przeciwko podmiotom zbiorowym jest wprowadzenie art. 43a UOZP. Przepis ten przewiduje szczególny tryb postępowania, w którym prokurator będzie mógł wystąpić do sądu z wnioskiem o wydanie wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego i orzeczenie uzgodnionych z jego przedstawicielem kar oraz środków.
Warunkiem będzie jednak to, aby okoliczności określone w art. 3 i art. 5 UOZP nie budziły wątpliwości. Jednocześnie projektowany art. 43a ust. 1 wyłącza stosowanie art. 4 ustawy, czyli wymogu wcześniejszego prejudykatu. W praktyce oznacza to istotne przyspieszenie postępowania karnego w sprawie przeciwko podmiotowi zbiorowemu. Odpowiedzialność spółki nie będzie musiała czekać na prawomocne zakończenie sprawy karnej przeciwko osobie fizycznej.
Porozumienie z prokuratorem i kontrola sądu
Wspomniany projektowany art. 43a ustawy opiera nową procedurę na konsensualnym modelu postępowania. Podmiot zbiorowy będzie musiał zaakceptować uzgodnione z prokuratorem kary i środki. Nie będzie więc chodziło o jednostronne narzucenie przedsiębiorstwu określonej sankcji.
Zakres porozumienia może obejmować kary i środki wskazane w art. 7–9a ustawy, tj. karę pieniężną, przepadek, orzeczenie zakazów oraz podanie wyroku do publicznej wiadomości. Wprowadzony ma zostać również art. 9a, który będzie rozszerzał katalog sankcji o obowiązek naprawienia szkody, zadośćuczynienie za doznaną krzywdę oraz nawiązkę.
Porozumienie nie będzie jednak automatycznie prowadziło do wydania wyroku. Ostateczna decyzja pozostanie w rękach sądu. Zgodnie z projektowanym art. 43a ust. 2 UOZP wniosek będzie rozpoznawany na posiedzeniu jawnym, w którym będą mogli uczestniczyć m.in. prokurator, przedstawiciel podmiotu zbiorowego wraz z obrońcą oraz pokrzywdzony z pełnomocnikiem.
Sąd będzie mógł również uzależnić uwzględnienie porozumienia od dokonania wskazanej przez siebie zmiany, pod warunkiem jej zaakceptowania przez podmiot zbiorowy. Może także odroczyć posiedzenie, aby umożliwić spółce lub organizacji i osobie pokrzywdzonej porozumienie się w kwestii naprawienia szkody lub zadośćuczynienia.
Projekt przewiduje zatem połączenie trzech elementów:
- zgody podmiotu zbiorowego,
- uzgodnienia z prokuratorem oraz
- sądowej kontroli porozumienia.
Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych – niższa kara, ale szybsze zakończenie sprawy
Zachętą do korzystania z projektowanej procedury ma być ograniczenie wysokości kary pieniężnej. Zgodnie z art. 43a ust. 7 UOZP, jeżeli sąd orzeknie karę pieniężną na podstawie art. 7 ustawy, jej wysokość nie będzie mogła przekroczyć 1,5% przychodu osiągniętego przez podmiot zbiorowy w roku obrotowym, w którym popełniono czyn zabroniony będący podstawą odpowiedzialności.
Projektodawcy wskazują, że obniżony limit ma zachęcać przedsiębiorstwa do korzystania z nowego trybu i umożliwić szybsze oraz bardziej efektywne zakończenie postępowania. Przypomnę jedynie, że art. 7 UOZP wskazuje na karę maksymalną do 5 mln zł, nie wyższą jednak niż 3% przychodu osiągniętego w roku obrotowym.
Ograniczenie dotyczy jednak jedynie kary pieniężnej. Porozumienie może obejmować również inne środki, w tym przepadek, podanie wyroku do publicznej wiadomości oraz środki kompensacyjne.
Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych a odpowiedzialność reprezentanta spółki
Nowa procedura ma mieć także znaczenie dla odpowiedzialności osoby fizycznej, która dopuściła się czynu w warunkach określonych w art. 3 UOZP. Zgodnie z art. 43a ust. 10 ustawy, w przypadku prawomocnego wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego sąd będzie mógł zastosować wobec takiej osoby nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet warunkowo zawiesić jej wykonanie.
Jeżeli podmiot zbiorowy naprawi szkodę lub zadośćuczyni za doznaną krzywdę w całości, zastosowanie nadzwyczajnego złagodzenia kary będzie obligatoryjne.
Mechanizm ten ma zmienić dotychczasowy sposób rozłożenia odpowiedzialności pomiędzy przedsiębiorstwo a jego reprezentanta. W uzasadnieniu projektu wskazano, że w obecnej praktyce to reprezentant podmiotu zbiorowego, w szczególności prezes zarządu spółki, ponosi ciężar odpowiedzialności za konsekwencje związane z funkcjonowaniem samego podmiotu. Nowa procedura ma umożliwić bardziej równomierne rozłożenie odpowiedzialności.
Trzeba jednak podkreślić, że nie będzie to mechanizm przeznaczony dla osoby, która wykorzystała spółkę wyłącznie jako narzędzie realizacji własnego przestępczego zamiaru. W uzasadnieniu projektu podkreśla się, że w takim przypadku zastosowanie trybu z art. 43a będzie niedopuszczalne.
Co, jeśli sąd nie zaakceptuje porozumienia?
Projekt w zasadzie skupia się na porozumieniu prokuratora z podmiotem zbiorowym, zawieranym z uwzględnieniem interesów pokrzywdzonego. Samo porozumienie jednak nie wystarczy, wymagana jest jeszcze zgoda właściwego sądu. Trzeba jednak podkreślić, że sąd nie będzie związany wnioskiem prokuratora. Jeżeli uzna, że nie ma podstaw do jego uwzględnienia, to zgodnie z ust. 9 art. 43a UOZP umorzy postępowanie w przedmiocie wydania wyroku stwierdzającego odpowiedzialność podmiotu zbiorowego. Nie będzie to jednak zamykało drogi do prowadzenia postępowania na zasadach ogólnych.
Ułatwienie pokrzywdzonemu uzyskania naprawienia szkody
Projekt ma wzmacniać również kompensacyjny charakter odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Nowy art. 9a UOZP pozwoli orzekać wobec podmiotu zbiorowego obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, a także nawiązkę, na zasadach określonych w art. 46 k.k.
Zmianie ma ulec także art. 12 ustawy. Znowelizowany przepis mówi, że jeśli w szczególnie uzasadnionym przypadku czyn zabroniony nie przyniósł podmiotowi zbiorowemu korzyści, sąd będzie mógł odstąpić od kary pieniężnej, poprzestając na orzeczeniu przepadku, zakazu, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, nawiązki lub podania wyroku do publicznej wiadomości.
Polecamy: