Kierowanie ludźmi w środowisku pracy to nie tylko wyznaczanie celów, egzekwowanie zadań i budowanie autorytetu, ale przede wszystkim prawna odpowiedzialność za zdrowie i życie podwładnych. W codziennej praktyce biznesowej kwestia: osoby kierujące pracownikami a odpowiedzialność karna oraz wykroczeniowa staje się kluczowym elementem zarządzania ryzykiem w zakładzie pracy. Wbrew powszechnemu przekonaniu, w przypadku zaniedbań z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy konsekwencji nie ponosi wyłącznie sam pracodawca czy zarząd spółki. Prawo pracy nakłada bezpośrednie obowiązki na kadrę menedżerską, brygadzistów i kierowników liniowych. W niniejszym artykule analizujemy karne i wykroczeniowe konsekwencje, z jakimi muszą liczyć się osoby kierujące pracownikami.
Osoba kierująca pracownikami, czyli kto?
W przepisach prawa na próżno szukać definicji osoby kierującej pracownikami. Najczęściej w praktyce jest to osoba, której powierzono czasowo lub na stałe jednego pracownika oraz zadania wynikające z art. 212 Kodeksu pracy, czyli:
- organizowanie stanowisk pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy;
- dbanie o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem;
- organizowanie, przygotowywanie i prowadzenie prac, uwzględniając zabezpieczenie pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami związanymi z warunkami środowiska pracy;
- dbanie o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego, a także o sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem;
- egzekwowanie przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy;
- zapewnienie wykonania zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.
- brygadzista,
- majster,
- kierownik wydziału,
- sam pracodawca,
- osoba zatrudniona na podstawie innej niż umowa o pracę.
Osoby kierujące pracownikami a odpowiedzialność karna
Osoba odpowiedzialna za stan bezpieczeństwa i higieny pracy albo kierujący pracownikami lub innymi osobami fizycznymi, którzy nie przestrzegają przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, podlegają karze grzywny od 2000 zł do 60 000 zł.
Tej samej karze podlega ten, kto wbrew obowiązkowi nie zawiadamia właściwego okręgowego inspektora pracy, prokuratora lub innego właściwego organu o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy, nie zgłasza choroby zawodowej albo podejrzenia o taką chorobę, nie ujawnia wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, albo przedstawia niezgodne z prawdą informacje, dowody lub dokumenty dotyczące takich wypadków i chorób.
Przykład 1.
Pan Jan jest kierownikiem budowy w firmie deweloperskiej. Aby dotrzymać goniących terminów, nakazuje pracownikom montaż elementów elewacji na trzecim piętrze bez rozstawienia siatek ochronnych i bez wymaganych szelek asekuracyjnych. Pracownicy zgłaszają mu, że brak zabezpieczeń to złamanie przepisów, jednak pan Jan ignoruje te uwagi i grozi im wstrzymaniem premii, jeśli nie wrócą do pracy. W trakcie niezapowiedzianej kontroli Państwowej Inspekcji Pracy inspektor stwierdza bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia pracowników. Co w tej sytuacji może się wydarzyć? Pan Jan, jako osoba kierująca pracownikami, odpowiada bezpośrednio za nieprzestrzeganie zasad BHP. Inspektor PIP może skieruje sprawę do sądu lub nałożyć mandat. Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy panu Janowi grozi kara grzywny w wysokości od 2000 zł do 60 000 zł.
Karalność wykroczeń – ograniczenie czasowe
Karalność wykroczeń przeciwko prawom pracownika ustaje, jeżeli od czasu jego popełnienia upłynął rok, a jeżeli w tym okresie wszczęto postępowanie, karalność wykroczenia ustaje z upływem 2 lat od zakończenia tego okresu.
Przykład 2.
10 maja 2024 roku brygadzista pan Adam zmusza pracowników do czyszczenia wnętrza silosu bez masek ochronnych, co jest wykroczeniem BHP. Inspekcja Pracy dowiedziała się o sprawie z anonimowego zgłoszenia dopiero 20 maja 2025 roku, czyli po upływie ponad roku od zdarzenia. Co w tej sytuacji z karalnością tego wykroczenia? Z uwagi na to, że w ciągu pierwszego roku od popełnienia czynu nie wszczęto żadnego postępowania, karalność wykroczenia ustała 10 maja 2025 roku. Pan Adam nie może już zostać ukarany grzywną. Gdyby Inspekcja Pracy wszczęła postępowanie przed 10 maja 2025 roku, czyli przed upływem roku, okres karalności uległyby wydłużeniu o 2 lata od zakończenia pierwszego roku. W tym wypadku wynosiłby łącznie 3 lata od dnia popełnienia czynu, co oznacza, że karalność wykroczenia ustaje ostatecznie 10 maja 2027 roku.
Ukaranie za wykroczenie przez inspektora PIP
Inspektor pracy prowadzi postępowanie mandatowe w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika określonych w Kodeksie pracy.
W przypadku recydywy pracodawcy polegającej na uprzednim co najmniej dwukrotnym ukaraniu za wykroczenie przeciwko prawom pracownika określone w Kodeksie pracy, gdy pracodawca ponownie popełnia w ciągu dwóch lat od dnia ostatniego ukarania takie wykroczenie, właściwy organ Państwowej Inspekcji Pracy może w postępowaniu mandatowym nałożyć grzywnę w wysokości do 10 000 zł.
Inspektor PIP skieruje sprawę do sądu, gdy:
- pracodawca odmawia przyjęcia mandatu,
- skala naruszeń lub charakter wykroczenia wymaga wyższej kary, niż inspektor może nałożyć w drodze mandatu.
Osoby kierujące pracownikami a odpowiedzialność karna wynikająca z Kodeksu karnego
Odpowiedzialność karna osób kierujących pracownikami określona jest w także w przepisach Kodeksu karnego, a konkretnie w:
- art. 220 Kodeksu karnego,
- art. 221 Kodeksu karnego.
Nie będzie podlegał karze sprawca przestępstwa z art. 220 Kodeksu karnego, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo.
Jak wskazano w wyroku Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z 4 października 2017 roku (sygn. IV Ka 484/17):
Pod pojęciem osoby kierującej pracownikami rozumieć należy kierowników wszystkich szczebli, a nie tylko tych, którzy zarządzają w imieniu pracodawcy zakładem pracy. Nie ma nadto znaczenia, czy osoba kierująca pracownikami pozostaje z pracodawcą w stosunku pracy, czy też w innym stosunku prawnym, a nawet niezależnie od tego, czy obowiązki w tym zakresie zostały wpisane do treści jej umowy o pracę lub powierzone jej w innej, szczególnej formie. Istotę kierowania pracownikami należy rozumieć czynnościowo, a nie formalnie. Oznacza to, że rozstrzygające przy określaniu zakresu obowiązków danej osoby w kontekście możliwości bycia sprawcą czynu z art. 220 kk, są czynności, które osoba ta faktycznie wykonuje; natomiast formalne określenie jej obowiązków służy rozstrzyganiu wątpliwości w tym zakresie, których nie rozwiązuje ustalenie stanu faktycznego (por. komentarze do art. 220 kk w: R.A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2017, a także: M. Królikowski, R. Zawłocki, Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do artykułów 117–221. Tom I. Wyd. 4, Warszawa 2017 oraz przywoływane w nich orzecznictwo i piśmiennictwo dotyczące tej tematyki – Legalis/el.).
W razie wypadku przy pracy to pracodawca jest obowiązany podjąć niezbędne działania eliminujące lub ograniczające zagrożenie, zapewnić udzielenie pierwszej pomocy osobom poszkodowanym i ustalenie w przewidzianym trybie okoliczności i przyczyn wypadku oraz zastosować odpowiednie środki zapobiegające podobnym wypadkom oraz niezwłocznie zawiadomić właściwego okręgowego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy.
Przykład 4.
W zakładzie przetwórstwa metalowego dochodzi do ciężkiego wypadku przy pracy, kiedy to operatorowi maszyny CNC, w wyniku awarii czujnika bezpieczeństwa, maszyna miażdży dłoń. Poszkodowany traci palce, co stanowi ciężki uszczerbek na zdrowiu. Na zmianie obecny jest kierownik produkcji, pan Mieczysław, który sprawuje standardowy nadzór nad bezpieczną pracą i natychmiast wyłącza maszynę, organizuje pierwszą pomoc i wzywa pogotowie. W strukturze firmy formalne zgłaszanie wypadków do właściwych organów oraz powołanie zespołu powypadkowego zostały wprost powierzone i wpisane w zakres obowiązków specjalisty ds. BHP, pana Juliana. Zarząd firmy próbuje zamieść sprawę pod dywan i zakazuje powiadamiania inspekcji. Specjalista ds. BHP ulega presji dyrekcji i nie zawiadamia w wyznaczonym terminie właściwych organów o ciężkim wypadku przy pracy. W toku czynności ustalono, że doszło do takiej sytuacji, że uzasadnione jest podejrzenie popełnienia czynu z art. 221 Kodeksu karnego. Kto w tej sytuacji za to odpowiada? Zwykły nadzór kierownika produkcji pana Mieczysława nie przenosi na niego ustawowego obowiązku zgłoszeniowego pracodawcy. Dlatego też nie poniesie odpowiedzialności za brak zawiadomienia. Odpowiedzialność wykroczeniowa spocznie na panu Julianie, na którego wyraźnie scedowano te obowiązki.
Podsumowanie
Pełnienie funkcji osoby kierującej pracownikami wymaga ciągłej czujności. Nieświadomość przepisów ani ignorowanie codziennych procedur nie zwalniają z odpowiedzialności. Aby skutecznie zabezpieczyć się przed konsekwencjami, kadra kierownicza powinna pamiętać, że przestrzeganie zasad BHP to nie biurokratyczny balast, lecz kluczowy element zarządzania ludźmi. W ostatecznym rozrachunku rzetelny nadzór nad warunkami pracy chroni nie tylko zdrowie podwładnych, ale osobę ich nadzorującą przed odpowiedzialnością za wykroczenie lub przestępstwo.
