Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej rodzi wiele pytań o dalsze zobowiązania rodziców biologicznych. Kluczowa i budząca wątpliwości staje się kwestia: piecza zastępcza a alimenty. Wbrew pozorom obowiązek ten nie wygasa automatycznie wraz z odebraniem prawa do opieki. Analizując przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wyjaśniamy, jak wygląda sytuacja prawna rodziców oraz w jaki sposób jest realizowany obowiązek alimentacyjny wobec dziecka.
Formy pieczy zastępczej
Zasady dotyczące umieszczania dzieci w pieczy zastępczej organizowanej przez powiat w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców reguluje Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 roku o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Formami pieczy zastępczej są:
piecza zastępcza rodzinna,
piecza zastępcza instytucjonalna.
Formami rodzinnej pieczy zastępczej są:
rodzinny dom dziecka;
rodzina zastępcza:
- spokrewniona,
- niezawodowa,
- zawodowa, w tym zawodowa pełniąca funkcję pogotowia rodzinnego i zawodowa specjalistyczna.
Instytucjonalna piecza zastępcza jest sprawowana w formie:
- placówki opiekuńczo-wychowawczej,
- regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej,
- interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego.
Piecza zastępcza a alimenty
Co w przypadku umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej z alimentami należnymi dziecku od jego biologicznych rodziców? Ważne, aby wiedzieć, że rodzice w takim wypadku nie są zwolnieni z obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które trafiło do pieczy zastępczej. Nadal obowiązują tutaj ogólne regulacje wynikające z kro w zakresie obowiązku alimentacyjnego.
Reprezentacja dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej
Art. 1121 kro określa prawa i obowiązki podmiotów sprawujących bieżącą pieczę nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej. Obejmuje to wychowanie i reprezentowanie dziecka w sprawach związanych z pieczą, o ile sąd rodzinny nie postanowi inaczej. Reprezentacja w sprawach związanych z pieczą w szczególności obejmuje dochodzenie świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb dziecka. W tym wypadku należy to do kompetencji rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka albo kierującego placówką opiekuńczo-wychowawczą, regionalną placówką opiekuńczo-terapeutyczną lub interwencyjnym ośrodkiem preadopcyjnym. Pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka, o ile sąd rodzinny nie postanowił inaczej.
Przykład 1.
Małoletnia Martyna została umieszczona w spokrewnionej rodzinie zastępczej u swojej ciotki – pani Ireny. Jej rodzice – pani Ewa i pan Janusz – nie partycypują w kosztach utrzymania dziecka. Czy pani Irena, działając w imieniu siostrzenicy, może pozwać jej rodziców o alimenty? Tak, nie ma przeszkód w tym, aby rodzic zastępczy wystąpił z powództwem alimentacyjnym w imieniu dziecka pozostającego w pieczy zastępczej względem każdego z rodziców.
Powództwo o alimenty wytoczone przez kierownika PCPR
Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie na mocy art. 38 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej po zasięgnięciu opinii asystenta rodziny, a w przypadku gdy rodzinie dziecka nie został przydzielony asystent rodziny po zasięgnięciu opinii podmiotu organizującego pracę z rodziną, może dochodzić na rzecz dziecka przebywającego w pieczy zastępczej świadczeń alimentacyjnych. Opinia wymienionych podmiotów jest obligatoryjnym elementem tego postępowania, umożliwiającym wystąpienie ze stosownym powództwem, choć nie jest wiążąca. Wskazuje się, że brak opinii należy kwalifikować jako brak formalny wniesionego powództwa, a sąd prowadzący postępowanie powinien wystąpić o usunięcie występującego braku formalnego.
W pewnych sytuacjach Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie jest obowiązany dochodzić świadczeń alimentacyjnych (art. 38 ust. 2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej). Ma to miejsce, kiedy od umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej upłynął rok.
Przykład 2.
Małoletnia Martyna została umieszczona w spokrewnionej rodzinie zastępczej u swojej ciotki – pani Ireny – 14 miesięcy temu. Jej rodzice – pani Ewa i pan Janusz – nie partycypują w kosztach utrzymania dziecka. Pani Irena nie występowała o zasądzenie alimentów, koszty utrzymania bratanicy pokrywa z otrzymywanych na nią świadczeń. Z powództwem wystąpił dyrektor PCPR. Czy jest to zgodne z prawem? Tak, nie ma przeszkód, aby dyrektor PCPR wystąpił z pozwem o alimenty w tej sytuacji, wręcz jest to jego obowiązkiem. Pani Irena może zgłosić udział w tej sprawie i działać na prawach strony, ale gdyby tego nie zrobiła, sąd i tak rozstrzygnie o roszczeniu alimentacyjnym.
Przesłanki obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka przebywającego w pieczy zastępczej
Podobnie jak w każdej innej sprawie alimentacyjnej, tak i w przypadku alimentów na dziecko umieszczone w pieczy zastępczej przesłanki obowiązku alimentacyjnego są jednakowe.
Zgodnie z przepisem art. 133 § 1 kro rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Zgodnie natomiast z art. 135 § 1 kro zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
- wyżywienia zapewniającego prawidłowy rozwój fizyczny,
- stosownej do wieku odzieży,
- środków na ochronę zdrowia,
- środków na kształcenie zawodowe i podstawowe
- środków na ochronę jego osoby i majątku.
Wyjście poza wymienione potrzeby zależy już od osobistych cech dziecka oraz od zamożności i przyjętego przez zobowiązanego modelu konsumpcji. Rodzice powinni zapewnić dziecku warunki materialne odpowiadające tym, w jakich sami żyją. Same usprawiedliwione potrzeby dziecka powinny być oceniane nie tylko na podstawie wieku, lecz również miejsca pobytu dziecka, jego środowiska, możliwości zarobkowych zobowiązanych do jego utrzymania i wielu okoliczności każdego konkretnego wypadku. Pojęcie usprawiedliwionych potrzeb pozostaje związane z pojęciem zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego powinny być zaspokajane w takim zakresie, w jakim pozwalają na to możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.
Powództwo alimentacyjne dziecka znajdującego się w pieczy zastępczej
Powództwo o alimenty na dziecko umieszczone w pieczy zastępczej wytaczane, czy to przez rodzica zastępczego, czy Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie jest rozpoznawane w postępowaniu procesowym przed sądem rejonowym właściwym według miejsca zamieszkania zobowiązanego do alimentów (rodzica) albo miejsca zamieszkania uprawnionego do alimentów (dziecka).
Pozew nie podlega opłacie sądowej, ponieważ strona dochodząca świadczeń alimentacyjnych jest z mocy prawa zwolniona z kosztów sądowych.
Gdy powództwo wytacza kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie, wówczas powodem składającym pozew jest dziecko, które reprezentuje kierownik.
W postępowaniu przed sądem do kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie stosuje się odpowiednio przepisy o udziale prokuratora w postępowaniu cywilnym, co oznacza, że kierownik ma prawo zaskarżyć każde orzeczenie sądowe, od którego przysługuje środek odwoławczy, i jest on powiadamiany o terminach rozpraw oraz są mu doręczane wszelkie pisma składane przez strony w sprawie.
Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego pozew o alimenty musi czynić zadość warunkom pisma procesowego, czyli:
- oznaczenie sądu, do którego jest skierowane;
- oznaczenie stron;
- oznaczenie rodzaju pisma;
- podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;
- wymienienie załączników.
Dodatkowo powinien obligatoryjnie zawierać:
- dokładnie określone żądanie;
- oznaczenie wartości przedmiotu sporu;
- oznaczenie daty wymagalności roszczenia;
- wskazanie faktów, na których powód opiera swoje żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu;
- informację, czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia.
Nadto fakultatywnie pozew może zawierać wnioski:
- o zabezpieczenie powództwa;
- o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności;
- o przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda;
- o wezwanie na rozprawę wskazanych przez powoda świadków i ich przesłuchanie;
- o polecenie pozwanemu dostarczenia na rozprawę posiadanego przez niego dokumentu, a potrzebnego do przeprowadzenia dowodu;
- o zażądanie dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich, wraz z uprawdopodobnieniem, że strona sama nie może ich uzyskać.
Podsumowanie
Podsumowując, umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej bez względu na jej formę nie zwalnia rodziców biologicznych z ich podstawowego obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka. Obowiązek alimentacyjny rodziców trwa, nawet jeśli zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej lub mają ją ograniczoną, ponieważ jest on związany z pokrewieństwem, a nie z władzą rodzicielską. Dochodzić roszczeń alimentacyjnych w takim wypadku może podmiot sprawujący pieczę zastępczą lub kierownik PCPR.
