Potrącenie wierzytelności przedawnionej – kiedy jest możliwe?

Potrącenie (kompensata) stanowi jedną z podstawowych instytucji prawa cywilnego, pozwalającą na efektywne rozliczenie wzajemnych zobowiązań bez konieczności faktycznego przepływu środków pieniężnych. W praktyce obrotu gospodarczego jest to mechanizm niezwykle użyteczny, zwłaszcza w relacjach, w których strony pozostają względem siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami. Powstaje natomiast pytanie, czy i w jakich sytuacjach dopuszczalne jest potrącenie wierzytelności przedawnionej. Sprawdź w poniższym artykule.

Potrącenie wierzytelności przedawnionej – co należy wiedzieć?

Potrącenie oznacza sytuację, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, a każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Warunkiem jest, że przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

Potrącenie wywołuje skutek poprzez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Odroczenie wykonania zobowiązania udzielone przez sąd albo bezpłatnie przez wierzyciela nie wyłącza potrącenia.

Co ważne, jeżeli przedmiotem potrącenia są wierzytelności, których miejsca spełnienia świadczeń są różne, strona korzystająca z możności potrącenia ma obowiązek zwrócić drugiej stronie równowartość jej uszczerbku z tego tytułu.

Zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie tej wierzytelności przez potrącenie tylko wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po tej chwili, a przy tym dopiero później aniżeli wierzytelność zajęta.

Warto mieć na uwadze, że nie każda wierzytelność może być przedmiotem potrącenia. Potrącenie nie będzie miało zastosowania w przypadku wierzytelności nieulegających zajęciu, wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania, wierzytelności wynikających z czynów niedozwolonych, a także wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne.

Kiedy wierzytelność uznaje się za przedawnioną?

Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne. Po upływie terminu przedawnienia nie można także domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi.

Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata. Jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata.

Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.

Bieg przedawnienia roszczeń o zaniechanie rozpoczyna się od dnia, w którym ten, przeciwko komu roszczenie przysługuje, nie zastosował się do treści roszczenia.

Bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu:

• co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;
• co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;
• co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;
• co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody;
• co do roszczeń objętych umową o mediację – przez czas trwania mediacji;
• co do roszczeń objętych wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej – przez czas trwania postępowania pojednawczego.

Przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż z upływem lat dwóch od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia.

Jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata, jego bieg liczy się od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia.

Bieg przedawnienia przerywa się:

• przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
• przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje.

Potrącenie a przedawnienie

Wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło.

Z orzecznictwa wynika, że potrącenie jest skuteczne wtedy, gdy łącznie spełnione są określone warunki: wierzytelności muszą istnieć, mieć charakter wzajemny i jednorodzajowy, przy czym wierzytelność zgłaszana do potrącenia powinna być wymagalna, a wierzytelność drugiej strony – zaskarżalna. Spełnienie tych przesłanek prowadzi do powstania tzw. stanu potrącalności, który uprawnia wierzyciela do dokonania potrącenia poprzez złożenie jednostronnego oświadczenia woli o charakterze prawokształtującym. Jednocześnie, zgodnie z regulacjami dotyczącymi potrącenia i przedawnienia, oświadczenie to wywołuje skutek z mocą wsteczną – od momentu, w którym potrącenie stało się możliwe, niezależnie od chwili jego doręczenia drugiej stronie.

Przykład 1.

Spółka A ma wobec spółki B wierzytelność z 2021 roku, która stała się wymagalna już w 2023 roku i mogła zostać wtedy potrącona z długu, jaki spółka A miała wobec kontrahenta B. Przez lata żadna ze stron nie złożyła oświadczenia o kompensacie, aż w końcu roszczenie spółki A uległo przedawnieniu. Teraz spółka B domaga się zapłaty swojego długu w pełnej wysokości, twierdząc, że stare roszczenie spółki A już nie istnieje w obrocie prawnym. Czy spółka A może skutecznie potrącić swoją wierzytelność, mimo że jest ona formalnie przedawniona?

Tak. Jeżeli w przeszłości istniał choć jeden moment, w którym obie wierzytelności były wymagalne i zdatne do potrącenia (zanim doszło do przedawnienia), prawo pozwala na dokonanie kompensaty nawet po latach. Spółka A powinna złożyć pisemne oświadczenie o potrąceniu, powołując się na fakt, że stan potrącalności zaistniał jeszcze w 2023 roku. Skutkuje to umorzeniem wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, co chroni spółkę A przed koniecznością spłaty długu wobec nierzetelnego kontrahenta.

Znaczenie tej zasady jest szczególnie istotne w praktyce. Oznacza ona, że jeżeli istniał moment, w którym obie wierzytelności współistniały, a wierzytelność strony dokonującej potrącenia nie była jeszcze przedawniona, możliwe jest dokonanie potrącenia nawet po upływie dłuższego czasu. W pewnym sensie stan potrącalności zostaje „zachowany” na korzyść wierzyciela, a upływ terminu przedawnienia nie eliminuje możliwości skorzystania z kompensaty.

W ujęciu praktycznym prowadzi to do wniosku, że brak zaskarżalności nie zawsze stanowi przeszkodę dla potrącenia – w szczególności nie wyklucza go w sytuacji, gdy wierzytelność potrącającego powstała później. Odmiennie należy jednak ocenić przypadek, gdy wierzytelność tej strony uległa przedawnieniu jeszcze przed powstaniem wierzytelności wzajemnej – wówczas potrącenie ustawowe nie będzie dopuszczalne.