Osoby ubezwłasnowolnione całkowicie są ograniczone w swoich prawach porównywalnie z dziećmi do 13. roku życia. W związku z tym muszą mieć opiekuna, który sprawuje pieczę nad ich sprawami i pomaga im w podejmowaniu czynności życia codziennego oraz dba o ich interes. Jednak co, gdy taki opiekun izoluje podopiecznego od członków jego rodziny i innych bliskich mu osób? Aktualnie jest to luka prawna, gdyż kro nie reguluje tego typu kontaktów. To się jednak niedługo zmieni, gdyż Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt ustawy, która normuje zagadnienie, jakim jest ustalanie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną. Akt ten ma wejść w życie już w II połowie 2026 roku. Sprawdźmy zatem, co się w nim znajduje.
Sąd Najwyższy zauważył lukę prawną
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Kodeks postępowania cywilnego (numer UD366) jest odpowiedzią rządu na lukę prawną, jakiej dopatrzył się Sąd Najwyższy w uchwale z 17 maja 2018 roku (sygn. akt: III CZP 11/18). Jak zauważył SN, aktualnie obowiązujące przepisy regulują jedynie kontakty z bliskimi osób małoletnich. Zarazem nie ma podstaw do stosowania tych przepisów w przypadku osób pełnoletnich, nawet jeżeli są to osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Prowadzi to do licznych problemów praktycznych, a w skrajnych przypadkach – nawet do faktycznej izolacji osoby pozostającej pod opieką.
Obowiązujące przepisy kro regulują instytucję kontaktów wyłącznie w odniesieniu do małoletnich. Brak jest przy tym analogicznej podstawy prawnej dla osób dorosłych, nawet jeśli ze względu na ubezwłasnowolnienie całkowite pozostają one w sytuacji szczególnej zależności od opiekuna prawnego (takiej samej jak dzieci do lat 13). W ocenie Sądu Najwyższego brak jest możliwości ingerencji sądu w sferę kontaktów osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. W praktyce oznaczało to, że decyzje dotyczące relacji tej osoby z rodziną lub innymi bliskimi osobami pozostają wyłącznie w gestii opiekuna prawnego.
Taki stan rzeczy budzi poważne wątpliwości z perspektywy konstytucyjnego prawa do życia rodzinnego oraz standardów ochrony praw człowieka. Brak kontroli sądowej nad ograniczaniem kontaktów mógł prowadzić do nadużyć, konfliktów rodzinnych oraz pogłębiania izolacji społecznej osób szczególnie wrażliwych.
Cel projektowanej nowelizacji
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego ma na celu przede wszystkim zapewnienie skutecznej ochrony więzi rodzinnych i społecznych dorosłych osób ubezwłasnowolnionych całkowicie. Nowe przepisy wprowadzają mechanizmy, które pozwolą m.in. na:
- zagwarantowanie prawa do utrzymywania relacji z osobami bliskimi,
- objęcie decyzji o ograniczaniu kontaktów kontrolą sądu,
- przeciwdziałanie izolacji społecznej,
- zwiększenie bezpieczeństwa osoby pozostającej pod opieką,
- dostosowanie polskiego prawa do standardów konstytucyjnych i międzynarodowych.
W efekcie regulacja ta wpisuje się w szerszy trend „humanizacji” prawa opiekuńczego oraz wzmacniania podmiotowości osób z niepełnosprawnościami.
Ustalanie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną – nowa podstawa prawna
Najistotniejszym elementem nowelizacji jest wprowadzenie do kro przepisów umożliwiających sądowe ustalenie kontaktów osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie z innymi osobami. Rozwiązanie to stanowi odpowiednik regulacji dotyczących kontaktów z dzieckiem, jednak zostało dostosowane do specyfiki sytuacji osoby dorosłej. Ustawodawca w uzasadnieniu projektu podkreśla, że relacje te mają charakter nie tylko formalnie rodzinny, ale również emocjonalny i społeczny.
Kontakty będą mogły przyjmować różne formy, w tym:
- bezpośrednie spotkania,
- rozmowy telefoniczne,
- komunikacja za pośrednictwem środków elektronicznych,
- inne sposoby podtrzymywania relacji.
Tak szerokie ujęcie pozwala elastycznie dostosować sposób realizacji kontaktów do potrzeb i możliwości osoby ubezwłasnowolnionej.
Nowe obowiązki opiekuna prawnego
Projekt szczegółowo precyzuje obowiązki opiekuna prawnego w zakresie kontaktów osoby ubezwłasnowolnionej. Opiekun nie jest już wyłącznie podmiotem decydującym, lecz staje się również gwarantem realizacji prawa do utrzymywania relacji. Do jego podstawowych obowiązków należeć będzie:
- umożliwianie kontaktów z osobami bliskimi,
- podejmowanie działań sprzyjających utrzymywaniu więzi społecznych,
- informowanie sądu o potrzebie ograniczenia kontaktów,
- uzyskiwanie rozstrzygnięcia sądu w przypadku planowanego zakazu lub ograniczenia.
Takie ukształtowanie roli opiekuna wzmacnia ochronę osoby ubezwłasnowolnionej i ogranicza ryzyko arbitralnych decyzji.
Ustalanie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną a ich ograniczenie lub zakaz
Ministerstwo Sprawiedliwości w projekcie nowelizacji przewiduje również możliwość ingerencji w kontakty osoby ubezwłasnowolnionej, jednak wyłącznie w sytuacjach uzasadnionych jej dobrem. Przesłanki ograniczenia lub zakazu kontaktów mają charakter wyjątkowy i obejmują przypadki, gdy:
- kontakty są sprzeczne z interesem osoby ubezwłasnowolnionej,
- zagrażają jej zdrowiu,
- stanowią zagrożenie dla życia.
W takich sytuacjach opiekun prawny ma obowiązek poinformować sąd opiekuńczy o zaistniałych okolicznościach. Przy czym postępowanie może zostać wszczęte także z urzędu, co dodatkowo wzmacnia ochronę osoby ubezwłasnowolnionej.
Odpowiednie stosowanie przepisów o kontaktach z dzieckiem
Prawodawca nie zamierza kreować całkowicie nowych zasad postępowania – projekt zakłada odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących kontaktów z dzieckiem z istotnymi modyfikacjami. Jedną z takich zmian ma być wyłączenie regulacji nakładających obowiązek utrzymywania kontaktów z określonymi osobami (np. rodzicami).
Rozwiązanie to ma na celu zachowanie autonomii relacji osoby dorosłej oraz uniknięcie mechanicznego przenoszenia rozwiązań właściwych dla małoletnich. Projektodawca wskazuje również, że zamysłem jest, by nierealizowanie lub niewłaściwe realizowanie kontaktów z dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie nie pociągało za sobą zagrożenia nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej.
Podmioty uprawnione do złożenia wniosku oraz uczestnicy postępowania
Krąg podmiotów uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o uregulowanie kontaktów został ukształtowany szeroko. Obejmuje on:
- osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie,
- jej opiekuna prawnego,
- osoby bliskie,
- każdą osobę wykazującą uzasadniony interes faktyczny.
Takie rozwiązanie umożliwia ochronę relacji również poza ścisłym kręgiem rodziny, np. z partnerem, przyjacielem czy opiekunem nieformalnym.
W projekcie wskazano również na podmioty, które w sprawach o ustalenie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie będą uczestnikami postępowania, tj.:
- osoba ubezwłasnowolniona;
- jej opiekun prawny;
- osoba, której dotyczy wniosek.
Takie ukształtowanie kręgu uczestników zapewnia równowagę procesową i umożliwia uwzględnienie stanowiska wszystkich zainteresowanych stron.
Ustalanie kontaktów z osobą ubezwłasnowolnioną – dodatkowe regulacje
W projekcie znajdziemy również kilka dodatkowych, szczególnych rozwiązań procesowych, mających dostosować główne założenia do specyfiki spraw dotyczących osób ubezwłasnowolnionych.
Obowiązek wysłuchania osoby ubezwłasnowolnionej
Największe znaczenie ma tutaj obowiązek wysłuchania osoby ubezwłasnowolnionej przez sąd. Wysłuchanie powinno odbywać się z uwzględnieniem jej stanu zdrowia i możliwości komunikacyjnych.
Wywiad środowiskowy
Rozszerzony zostanie zakres wywiadu środowiskowego. Sąd będzie badał m.in.:
- warunki bytowe osoby ubezwłasnowolnionej,
- jej sytuację życiową,
- stan jej zdrowia,
- szczególne potrzeby tej osoby,
- oraz jej relacje społeczne.
Takie kompleksowe podejście ma pozwolić na wydanie rozstrzygnięcia rzeczywiście odpowiadającego dobru osoby ubezwłasnowolnionej, jej potrzebom, dążeniom i możliwościom socjalnym.
Wyłączenie sankcji finansowych
Kolejnym istotnym elementem projektowanych zmian w kro i kpc jest wyłączenie stosowania sankcji finansowych przewidzianych w sprawach o kontakty z dzieckiem. Nie będzie możliwe nakładanie kar pieniężnych za niewykonywanie kontaktów.
Rozwiązanie to uwzględnia specyfikę sytuacji osoby ubezwłasnowolnionej oraz zapobiega nadmiernie represyjnemu charakterowi postępowania. W centrum pozostaje dobro tej osoby, a nie mechanizmy przymusu.
Konsekwencje projektowanych zmian
Omawiany projekt stanowi ważny krok w kierunku wzmocnienia ochrony praw osób ubezwłasnowolnionych całkowicie. Wprowadzenie sądowej kontroli nad kontaktami pozwala ograniczyć ryzyko ich arbitralnego ograniczania przez opiekuna prawnego oraz przeciwdziała izolacji społecznej osób chorych i niedołężnych.
Jak wskazują twórcy projektu, nowe regulacje wzmacniają ochronę życia rodzinnego, zwiększają transparentność działań opiekuna, zapewniają realną możliwość dochodzenia kontaktów, a także dostosowują prawo do współczesnych standardów praw człowieka. W praktyce mogą one znacząco poprawić sytuację wielu osób, które dotychczas pozostawały poza systemem skutecznej ochrony prawnej.
Kiedy ustawa?
Projekt został przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, a jego przyjęcie przez Radę Ministrów planowane jest na II kwartał 2026 roku. Ostateczny kształt regulacji może jeszcze ulec zmianie, jednak już na obecnym etapie widać wyraźny kierunek prawodawcy, jakim jest zwiększenie ochrony godności i podmiotowości osób ubezwłasnowolnionych.
Polecamy:
