Państwowa Inspekcja Pracy (PIP) posiada szerokie uprawnienia w zakresie nadzoru i kontroli, które wykraczają poza standardowe monitorowanie przepisów BHP. Zadania inspekcji pracy wynikające z odrębnych przepisów obejmują szereg specjalistycznych obowiązków, od legalności zatrudnienia po weryfikację systemów oceny zgodności wyrobów. Poniżej omawiamy kluczowe kompetencje tej instytucji.
Zadania inspekcji pracy w zakresie nadzoru i kontroli – podstawa prawna
Podstawowym aktem prawnym określającym zadania inspekcji pracy w zakresie nadzoru i kontroli jest Ustawa z 13 kwietnia 2007 roku o Państwowej Inspekcji Pracy (dalej: ustawa o PIP).
Warto dodać, że 8 lipca 2026 roku wchodzą w życie liczne zmiany w wymienionej ustawie.
Zadania inspekcji pracy dotyczące innych przepisów wynikające z ustawy o PIP
Większość zadań inspekcji pracy dotyczących odrębnych przepisów określają unormowania ustawy o PIP.
Do zadań inspekcji pracy należy przede wszystkim nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności tych dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP), stosunku pracy, wynagrodzeń i innych świadczeń, czasu pracy, urlopów, uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem, zatrudnianiem młodocianych i osób niepełnosprawnych, czyli Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy i Ustawy z 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
Do zadań inspekcji pracy należy ponadto:
- kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, wykonywania działalności oraz kontrola przestrzegania obowiązku dokonania wpisu do rejestru agencji zatrudnienia działalności, której prowadzenie jest uzależnione od uzyskania wpisu do tego rejestru, prowadzenia agencji zatrudnienia zgodnie z warunkami określonymi w Ustawie z 20 marca 2025 roku o rynku pracy i służbach zatrudnieniaoraz prowadzenia działalności przez podmioty, od których nie wymaga się wpisu świadczenia usług na rzecz bezrobotnych i poszukujących pracy do rejestru podmiotów prowadzących agencje zatrudnienia (m.in. OHP, centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej, jednostki samorządu terytorialnego, stowarzyszenia, fundacje, organizacje społeczne i zawodowe) – zgodnie z warunkami określonymi w przepisach wspomnianej ustawy,
- kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców,
- kontrola spełniania przez wyroby wymagań, kontrola w zakresie stwarzania przez wyroby zagrożenia oraz kontrola w zakresie niezgodności formalnych, w rozumieniu Ustawy z 13 kwietnia 2016 roku o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku, w odniesieniu do wyrobów przeznaczonych do stosowania u pracodawców, z wyłączeniem wyrobów podlegających kontroli innych właściwych organów nadzoru rynku w rozumieniu wyżej wymienionej ustawy, oraz prowadzenie postępowań w tych sprawach,
- kontrola wyrobów wprowadzanych do obrotu lub oddanych do użytku pod względem spełniania przez nie zasadniczych lub innych wymagań dotyczących BHP określonych w odrębnych przepisach,
- nadzór nad spełnianiem przez pracodawców obowiązków określonych w art. 35 oraz art. 37 ust. 5 i 6 Rozporządzenia (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 grudnia 2006 roku w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH), utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów, zmieniającego dyrektywę 1999/45/WE oraz uchylającego rozporządzenie Rady (EWG) nr 793/93 i rozporządzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak również dyrektywę Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE (dalej: rozporządzenie nr 1907/2006), zgodnie z odrębnymi przepisami dotyczącymi ochrony pracy, w zakresie swoich kompetencji,
- nadzór nad przestrzeganiem warunków stosowania substancji określonych przez Europejską Agencję Chemikaliów na podstawie art. 9 ust. 4 rozporządzenia nr 1907/2006, w zakresie swoich kompetencji,
- współdziałanie z organami ochrony środowiska w zakresie kontroli przestrzegania przez pracodawców przepisów o przeciwdziałaniu zagrożeniom dla środowiska,
- kontrola:
- przestrzegania wymagań BHP, o których mowa w Ustawie z 22 czerwca 2001 roku o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz określonych w zezwoleniach na prowadzenie zakładów inżynierii genetycznej i w zgodach na zamknięte użycie mikroorganizmów genetycznie zmodyfikowanych oraz w zgodach na zamknięte użycie organizmów genetycznie zmodyfikowanych, w tym w zakresie:
- oznakowania zakładu inżynierii genetycznej lub jego części,
- środków bezpieczeństwa związanych z daną kategorią zamkniętego użycia,
- urządzeń używanych podczas zamkniętego użycia w odniesieniu do danej kategorii zamkniętego użycia określonej w zezwoleniu na prowadzenie zakładu inżynierii genetycznej oraz w zgodzie na zamknięte użycie,
- prowadzonej dokumentacji dotyczącej zamkniętego użycia mikroorganizmów genetycznie zmodyfikowanych lub organizmów genetycznie zmodyfikowanych przeprowadzanego w zakładzie inżynierii genetycznej, jeżeli dokumentacja ta zawiera informacje mające związek z BHP,
- kontrola wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, oraz kontrola ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 41 ust. 4 Ustawy z 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych,
- wykonywanie zadań określonych w Ustawie z 10 czerwca 2016 roku o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług,
- wykonywanie zadań określonych w Ustawie z 28 lipca 2023 roku o delegowaniu kierowców w transporcie drogowym,
- ściganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika określonych w Kodeksie pracy, wykroczeń, określonych w ustawie o rynku pracy i służbach zatrudnienia, oraz wykroczeń oraz określonych w art. 84 Ustawy z 20 marca 2025 roku o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a także innych wykroczeń, gdy ustawy tak stanowią oraz udział w postępowaniu w tych sprawach w charakterze oskarżyciela publicznego,
- ściganie wykroczeń, o których mowa w art. 106–108 Ustawy z 4 października 2018 roku o pracowniczych planach kapitałowych, oraz udział w postępowaniu w sprawach dotyczących tych wykroczeń w charakterze oskarżyciela publicznego,
- kontrola spełniania obowiązków, o których mowa w art. 23r ust. 3 i 4 Ustawy z 10 kwietnia 1997 roku – Prawo energetyczne, w zakresie paliw ciekłych w ramach wykonywania kontroli,
- kontrola wypłacania wynagrodzeń w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z Ustawą z 10 października 2002 roku o minimalnym wynagrodzeniu za pracę,
- kontrola przestrzegania Ustawy z 10 stycznia 2018 roku o ograniczeniu handlu w niedziele i święta oraz w niektóre inne dni, w zakresie powierzania pracownikowi lub zatrudnionemu wykonywania pracy w handlu lub wykonywania czynności związanych z handlem w placówkach handlowych,
- kontrola spełniania obowiązków wynikających z Ustawy z 4 października 2018 roku o pracowniczych planach kapitałowych, w szczególności: obowiązku zawierania umów o prowadzenie PPK i umów o zarządzanie PPK oraz dokonywania wpłat do PPK,
- kontrola przestrzegania wymogów warunkowości społecznej w rozumieniu art. 2 pkt 31a Ustawy z 8 lutego 2023 roku o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027.
Zadania inspekcji pracy wynikające z ustawy o transporcie drogowym
Jak wynika z art. 54b ust. 2 Ustawy z 6 września 2001 roku o transporcie drogowym, Główny Inspektor Pracy prowadzi rejestry danych statystycznych dotyczących kontroli czasu jazdy i czasu postoju, obowiązkowych przerw i czasu odpoczynku kierowców wykonujących przewozy drogowe, według kategorii określonych w tym przepisie. Główny Inspektor Pracy przekazuje Głównemu Inspektorowi Transportu Drogowego ww. dane statystyczne – w formie pisemnej w postaci papierowej lub elektronicznej – do 31 lipca roku następującego po roku sprawozdawczym.
Uprawnienia inspekcji pracy wskazane w ustawie wypadkowej
W myśl art. 36 ust. 1 Ustawy z 30 października 2002 roku o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych inspektor pracy może wystąpić do jednostki organizacyjnej ZUS właściwej ze względu na siedzibę płatnika składek z wnioskiem o podwyższenie płatnikowi składek, u którego w czasie dwóch kolejnych kontroli stwierdzono rażące naruszenie przepisów BHP, o 100% stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe ustalanej na najbliższy rok składkowy.
Decyzję w sprawie podwyższenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, wydaje ZUS.
Zadania inspekcji pracy określone w ustawie o systemie ocen zgodności
Zgodnie z Ustawą z 30 sierpnia 2002 roku o systemie oceny zgodności kontrolę spełniania przez wyroby zasadniczych, szczegółowych lub innych wymagań prowadzą m.in. inspektorzy pracy.
Dodatkowo postępowania w zakresie wprowadzonych do obrotu lub oddanych do użytku wyrobów niezgodnych z zasadniczymi, szczegółowymi lub innymi wymaganiami prowadzą także okręgowi inspektorzy pracy.
Zadania inspekcji pracy wynikające z ustawy o wykonywaniu prac podwodnych
W art. 10 ust. 1 Ustawy z 17 października 2003 roku o wykonywaniu prac podwodnych wskazano, iż obiekt zanurzalny podlega obowiązkowi zgłoszenia do Dyrektora Urzędu Morskiego w Gdyni w celu wydania przez niego certyfikatu bezpieczeństwa konstrukcji i wyposażenia obiektu zanurzalnego. Do wniosku o wydanie certyfikatu załącza się m.in. opinię właściwego państwowego inspektora pracy o dopuszczeniu obiektu zanurzalnego do eksploatacji pod względem wymagań BHP.
Zadania inspekcji pracy określone w ustawie o emeryturach pomostowych
Jak wynika z art. 41 ust. 6 Ustawy z 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych, w przypadku nieumieszczenia stanowiska pracy, na którym pracownik wykonuje pracę, w wykazie stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze lub nieumieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, pracownikowi przysługuje skarga do PIP.
Uprawnienia inspekcji pracy określone w ustawie o substancjach chemicznych i ich mieszaninach
Zgodnie z Ustawą z 25 lutego 2011 roku o substancjach chemicznych i ich mieszaninach nadzór nad przestrzeganiem przepisów tej ustawy oraz przepisów rozporządzeń, sprawuje także PIP – w zakresie nadzoru i kontroli nad przestrzeganiem przepisów ustawy – w zakresie swoich kompetencji.
Zadania inspekcji pracy wynikające z ustawy o systemach ocen zgodności i nadzoru rynku
Zgodnie z art. 58 ust. 2 pkt 2 Ustawy z 13 kwietnia 2016 roku o systemach oceny zgodności i nadzoru rynku kontrolę spełniania przez wyroby wymagań, kontrolę w zakresie stwarzania przez wyroby zagrożenia lub kontrolę w zakresie niezgodności formalnych prowadzą inspektorzy pracy.
Ponadto postępowania administracyjne w systemie nadzoru rynku, określone w powołanej ustawie prowadzą okręgowi inspektorzy pracy.
Podsumowanie
Do zadań Państwowej Inspekcji Pracy należy przede wszystkim nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Zadania te obejmują także kontrolę legalności zatrudnienia. Inspekcja pracy jest upoważniona do realizacji określonych czynności wynikających z odrębnych ustaw. Dotyczy to m.in. działań wskazanych w ustawie wypadkowej, ustawie o systemie oceny zgodności czy też ustawie o emeryturach pomostowych.
