Opieka nad ubezwłasnowolnionym dzieckiem nie zawsze stanowi proste zadanie. Przykładowo rodzic takiego dziecka może być obciążony świadczeniami alimentacyjnymi względem niego, ale odpowiedź na pytanie, czy w takim przypadku może on wnioskować o dodatkowe wynagrodzenie za opiekę, nie jest jednoznaczna i wymaga dogłębnej analizy przepisów prawa, orzecznictwa, a także uwzględnienia specyfiki każdej sprawy.
Obowiązek alimentacyjny – kiedy powstaje?
Obowiązek alimentacyjny to jeden z fundamentalnych filarów prawa rodzinnego. Ma on na celu zapewnienie rodzicom środków na utrzymanie i wychowanie dzieci. Należy jednak mieć na względzie, że opieka nad osobą ubezwłasnowolnioną, w tym dzieckiem, to często ogromne wyzwanie, które pochłania mnóstwo czasu, energii i środków finansowych. Najczęściej obowiązek alimentacyjny powstaje, gdy dziecko na co dzień mieszka tylko z jednym z rodziców, którzy nie są małżeństwem. W praktyce sprowadza się to do uiszczania konkretnie określonej kwoty na rzecz osoby uprawnionej. Ponadto obowiązek alimentacyjny może dotyczyć rodzica dziecka, które zostało ubezwłasnowolnione (np. z powodów zdrowotnych). Aby lepiej wyjaśnić problem z wynagrodzeniem za opiekę nad osobą ubezwłasnowolnioną, należy odróżnić te dwie instytucje:
Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (kro), według którego rodzice są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Wyjątkiem jest sytuacja, w której dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Obowiązek ten ma na celu zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb dziecka i dotyczy wszystkich rodziców bez względu na to, czy sprawują bezpośrednią opiekę nad dzieckiem.
W przeciwieństwie do alimentów wynagrodzenie za opiekę nad osobą ubezwłasnowolnioną nie znajduje uregulowania w przepisach kro. Jest to świadczenie, które może być przyznane przez sąd opiekuńczy opiekunowi prawnemu osoby ubezwłasnowolnionej na podstawie art. 162 kro, który odnosi się do wynagrodzenia opiekunów. Sąd może przyznać wynagrodzenie za sprawowanie opieki, jeśli opieka jest wykonywana w sposób należyty.
Obowiązek alimentacyjny a wynagrodzenie za opiekę
Zgodnie z dotychczas utrwalonym orzecznictwem do niedawna obowiązek alimentacyjny nie wykluczał możliwości przyznania wynagrodzenia za sprawowanie opieki. Są to bowiem dwa odrębne świadczenia mające różne podstawy prawne i cele. Alimenty mają zapewnić środki na bieżące utrzymanie dziecka (np. jedzenie, ubranie, leki), wynagrodzenie za opiekę jest zaś rekompensatą za trud, wysiłek i poświęcony czas rodzica sprawującego pieczę nad ubezwłasnowolnionym dzieckiem. Często taki rodzic musi zrezygnować z pracy zawodowej lub ograniczyć jej wymiar, co bezpośrednio przekłada się na utratę dochodów.
Odmiennego zdania był jednak Sąd Najwyższy, który w uchwale z 10 stycznia 2025 roku (sygn. akt III CZP 35/24) stwierdził, że wynagrodzenie za sprawowanie opieki prawnej nad ubezwłasnowolnionym dzieckiem – co do zasady – nie przysługuje rodzicom, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec tego dziecka (art. 162 § 2 kro). W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że sprawowanie opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną może być połączone osobistymi staraniami o nią i często wymaga poświęcenia czasu kosztem pracy zarobkowej lub odpoczynku. Zamiarem ustawodawcy było wprowadzenie ogólnej zasady wynagradzania opiekuna, obejmującej również tego rodzaju starania opiekuna. Rozwiązanie to podyktowane zostało dążeniem do stworzenia warunków zachęcających do podjęcia funkcji opiekuna, zwłaszcza wobec osób ubezwłasnowolnionych całkowicie. Argument ten nie wydaje się adekwatny w odniesieniu do rodziców ubezwłasnowolnionego, których trudno posądzać o niechęć do objęcia pieczą i wsparciem własnego dziecka. Z uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej wynika zresztą jednoznacznie, że sprawowanie opieki przez członków najbliższej rodziny podopiecznego stanowi przesłankę wyłączającą możliwość przyznania z tego tytułu wynagrodzenia, przewidzianą w art. 162 § 2 in fine kro […] Biorąc pod uwagę cel i funkcję zawartego w nim unormowania, należy przyjąć, że odnosi się ono do sytuacji, w której nie sama opieka, lecz jej bezpłatne sprawowanie pozostaje w zgodzie z zasadami współżycia społecznego. W świetle norm moralnych akceptowanych powszechnie w naszym społeczeństwie, bezpłatne sprawowanie opieki przez najbliższych członków rodziny osoby tego potrzebującej niewątpliwie czyni zadość zasadom współżycia społecznego.
Uchwała Sądu Najwyższego wprowadza zatem zasadę ogólną zakazującą wypłaty wynagrodzenia rodzicowi, który opiekuje się swoim ubezwłasnowolnionym dzieckiem i jednocześnie jest obciążony względem niego świadczeniami alimentacyjnymi. Uchwała ta nie wyklucza jednak pewnych wyjątków. Sąd wciąż może przyznać wynagrodzenie, ale tylko w szczególnych uzasadnionych przypadkach, na przykład jeśli:
nakład pracy rodzica jest nadzwyczajny, a więc gdy opieka ze względu na stan dziecka wykracza poza standardowe ramy opieki rodzicielskiej i wymaga ekstremalnych poświęceń, które nie są objęte zakresem obowiązku alimentacyjnego. Dotyczy to między innymi dzieci z niepełnosprawnościami;
obowiązek alimentacyjny nie może być w pełni zrealizowany, przykładowo jeśli rodzic z powodu opieki nie jest w stanie wypracować odpowiednich dochodów, aby zaspokoić potrzeby ubezwłasnowolnionego dziecka. W takim przypadku wynagrodzenie może być postrzegane jako forma wyrównania tej dysproporcji.
Praktyczne konsekwencje wspomnianej uchwały są znaczące dla rodziców, którzy liczyli na wsparcie finansowe z tytułu opieki. Zmiana ta zamyka drogę do automatycznego przyznawania wynagrodzenia i wymaga od wnioskodawcy znacznie mocniejszego i bardziej szczegółowego uzasadnienia, dlaczego jego przypadek stanowi wyjątek od nowo przyjętej zasady.
Przykład 1.
Pani Anna jest jedynym opiekunem prawnym swojego 25-letniego syna, pana Marka, który w wyniku wypadku stał się całkowicie niezdolny do samodzielnej egzystencji, w związku z czym został ubezwłasnowolniony i wymaga stałej całodobowej opieki. Ojciec pana Marka, pan Jan, mieszka oddzielnie i regularnie płaci alimenty. Anna zrezygnowała z pracy, aby móc całodobowo opiekować się synem. Oprócz wydatków na utrzymanie, pokrywanych z alimentów i renty pana Marka, ponosi ona ogromny trud psychiczny i fizyczny. W świetle obowiązującej uchwały Sądu Najwyższego prawo pani Anny do wynagrodzenia z tytułu sprawowania opieki nad jej dzieckiem jest niejednoznaczne. Sąd rozpatrujący sprawę o wypłatę wskazanego wynagrodzenia najprawdopodobniej orzekłby, że jej opieka nad synem, pomimo ogromnego poświęcenia, wynika z jej naturalnego obowiązku rodzicielskiego i alimentacyjnego. Anna musiałaby udowodnić, że jej sytuacja jest na tyle wyjątkowa (np. syn wymaga nietypowych kosztownych terapii, a ona w związku z tym ponosi nadzwyczajne nakłady finansowe), że standardowy obowiązek alimentacyjny nie wystarcza i wymaga dodatkowej rekompensaty w postaci wynagrodzenia.
Przykład 2.
Pan Jan sprawuje wyłączną i całodobową opiekę nad swoim 30-letnim synem, panem Tomaszem, ubezwłasnowolnionym ze względu na upośledzenie w znacznym stopniu. Z powodu tej opieki pan Jan zrezygnował z pracy, co znacząco pogorszyło jego sytuację finansową, a dodatkowo, zgodnie z orzeczeniem sądu, wciąż musi płacić alimenty na rzecz pana Tomasza. Sąd może odmówić przyznania wynagrodzenia ojcu pana Tomasza za sprawowaną opiekę, co wynika z uchwały Sądu Najwyższego. Swoje rozstrzygnięcie może uzasadniać tym, że opieka nad własnym dzieckiem jest naturalnym obowiązkiem rodzicielskim, który z zasady „czyni zadość zasadom współżycia społecznego” i nie może być w zwyczajnych okolicznościach opłacana z majątku dziecka. Sąd może uznać, że choć sytuacja pana Jana jest trudna, nie jest na tyle wyjątkowa, by stanowić odstępstwo od tej nowej zasady.
Przykład 3.
Pan Karol opiekuje się swoją 22-letnią ubezwłasnowolnioną córką, panią Julią, która z powodu rzadkiej choroby genetycznej jest całkowicie unieruchomiona, wymaga stałego podłączenia do aparatury medycznej podtrzymującej życie i musi być codziennie poddawana skomplikowanym zabiegom medycznym przeprowadzanym w warunkach domowych. Sytuacja pani Julii jest na tyle skomplikowana, że pan Karol, będący wykwalifikowanym inżynierem, musiał przejść specjalistyczne szkolenia, aby móc obsługiwać sprzęt medyczny. Zrezygnował z pracy zawodowej, a ze względu na całodobową opiekę nad córką nie ma czasu na żadne inne aktywności. W tej sytuacji sąd, uwzględniając ekstremalny, techniczny i wysoce wyspecjalizowany charakter opieki, może uznać, że jest to sytuacja nadzwyczajna, która wbrew ogólnej zasadzie uchwały Sądu Najwyższego uzasadnia przyznanie wynagrodzenia za opiekę panu Karolowi.
Podsumowanie
Uchwała Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2025 roku stanowi wyraz restrykcyjnego podejścia do kwestii wynagrodzenia za opiekę nad ubezwłasnowolnionym dzieckiem. Sąd wyraźnie podkreślił prymat więzi rodzinnych i zasad współżycia społecznego, uznając, że opieka rodzicielska, niezależnie od jej skali, powinna być w przeważającej mierze bezpłatna. Choć z jednej strony uchwała może wydawać się krzywdząca dla rodziców będących w trudnej sytuacji, z drugiej ma na celu ochronę majątku osób ubezwłasnowolnionych i zapobieganie sytuacjom, w których wynagrodzenie byłoby wypłacane bez wystarczającego uzasadnienia. Zmiana ta podkreśla, że sądowa ocena każdego przypadku staje się jeszcze bardziej kluczowa i wymaga od rodziców dokładnego i solidnego udokumentowania swojego wniosku, wskazującego na wyjątkowy charakter ich sytuacji.
