Crowdfunding nagrodowy to innowacyjne narzędzie finansowania projektów, które pozwala przedsiębiorcom pozyskać kapitał, a klientom nabyć produkt w przedsprzedaży. Jednak niewypłacony projekt na crowdfundingu i niedostarczenie obiecanych nagród generuje poważne ryzyka prawne, o których każdy organizator kampanii musi wiedzieć przed jej rozpoczęciem.
Crowdfunding nagrodowy a obowiązujące regulacje prawne
Przedsiębiorcy często wychodzą z błędnego założenia, że crowdfunding jest wyłącznie formą dobrowolnego wsparcia projektu, a zatem niewywiązanie się z obietnic nie rodzi takich konsekwencji jak niewykonanie zwykłej umowy sprzedaży. Tymczasem analiza przepisów prawa cywilnego, Ustawy z 30 maja 2014 roku o prawach konsumenta, Ustawy z 27 sierpnia 2007 roku o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, przepisów dotyczących ochrony zbiorowych interesów konsumentów oraz regulaminów platform crowdfundingowych prowadzi do odmiennych wniosków.
W wielu przypadkach przedsiębiorca ponosi pełną odpowiedzialność kontraktową za niedostarczenie nagrody, a dodatkowo może narazić się na postępowanie prowadzone przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) oraz odpowiedzialność odszkodowawczą.
Charakter prawny crowdfundingu nagrodowego
Największe znaczenie ma ustalenie, jaki charakter prawny ma relacja pomiędzy organizatorem kampanii a osobą wspierającą projekt. W praktyce nie można przyjąć jednego uniwersalnego modelu dla wszystkich platform i wszystkich kampanii.
Jeżeli osoba wspierająca wpłaca środki wyłącznie w celu wsparcia inicjatywy i nie oczekuje żadnego świadczenia wzajemnego, relacja może mieć charakter zbliżony do darowizny. Tego rodzaju kampanie spotyka się jednak stosunkowo rzadko. Zdecydowana większość kampanii funkcjonuje natomiast w modelu, w którym określona wpłata uprawnia do otrzymania konkretnego produktu, egzemplarza gry, książki, urządzenia elektronicznego, limitowanej edycji kolekcjonerskiej albo innej materialnej korzyści. W takim przypadku świadczenie wspierającego ma charakter odpłatny, natomiast organizator zobowiązuje się do wykonania określonego świadczenia w przyszłości.
W praktyce coraz częściej uznaje się, że taka relacja posiada cechy umowy wzajemnej i podlega ogólnym zasadom odpowiedzialności wynikającym z Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (dalej: kc). W szczególności chodzi tu o należyte wykonanie zobowiązań (art. 471 i następne kc). Sama okoliczność, że produkt znajduje się jeszcze na etapie projektowania lub produkcji, nie zwalnia przedsiębiorcy z obowiązku wykonania przyjętego zobowiązania.
Kiedy niedostarczenie nagrody w crowdfundingu oznacza niewykonanie umowy?
Jeżeli przedsiębiorca pobiera środki od konsumenta i deklaruje przekazanie określonej nagrody, niewydanie jej w uzgodnionym terminie stanowi niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania.
Nie ma przy tym znaczenia, czy przyczyną problemów są wzrost kosztów produkcji, trudności logistyczne, bankructwo podwykonawcy, brak komponentów czy błędna kalkulacja biznesowa. Są to bowiem okoliczności należące do ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej. Przedsiębiorca nie może przerzucać skutków własnych błędów organizacyjnych na konsumentów, którzy sfinansowali projekt zgodnie z warunkami kampanii.
Jeżeli wykonanie świadczenia staje się niemożliwe, wspierający może dochodzić zwrotu przekazanych środków, odsetek ustawowych za opóźnienie oraz – w określonych sytuacjach – odszkodowania obejmującego poniesioną szkodę.
Odpowiedzialność wobec konsumentów
Jeżeli wspierającym jest konsument, zastosowanie znajdą przepisy chroniące słabszą stronę stosunku prawnego. Przedsiębiorca powinien przekazać jasne informacje dotyczące przedmiotu świadczenia, przewidywanego terminu realizacji, możliwości wystąpienia opóźnień, zasad zwrotu środków oraz procedury reklamacyjnej.
Niejasne komunikaty typu „wysyłka planowana w przyszłości”, „termin orientacyjny” albo „realizacja w miarę możliwości” nie zwalniają przedsiębiorcy z odpowiedzialności. Szczególnie negatywnie, również pod kątem ryzyka uznania takich działań za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów lub nieuczciwe praktyki rynkowe, oceniane są sytuacje, w których organizator już na etapie prowadzenia kampanii wie, że deklarowane terminy są całkowicie nierealne.
Rola Prezesa UOKiK
Problemy związane z crowdfundingiem mogą zainteresować również Prezesa UOKiK, zwłaszcza gdy działalność przedsiębiorcy narusza zbiorowe interesy konsumentów. Dotyczy to przede wszystkim przypadków, w których przedsiębiorca:
- wprowadza klientów w błąd co do stopnia zaawansowania projektu,
- ukrywa rzeczywiste ryzyko niewykonania przedsięwzięcia,
- podaje nieprawdziwe informacje o gotowości produkcji,
- nie informuje o istotnych zmianach harmonogramu,
- odmawia zwrotu środków mimo trwałego zaniechania realizacji projektu,
- stosuje nieuczciwe postanowienia regulaminów.
Nieuczciwe praktyki rynkowe
Organizator kampanii crowdfundingowej odpowiada nie tylko za wykonanie zobowiązań kontraktowych, ale również za sposób prowadzenia działań marketingowych. Przykładowo za praktykę wprowadzającą w błąd może zostać uznane informowanie, że produkt znajduje się już na końcowym etapie produkcji, podczas gdy faktycznie istnieje jedynie koncepcja lub komputerowa wizualizacja.
Podobnie oceniane może być prezentowanie prototypów jako gotowych egzemplarzy produkcyjnych albo ukrywanie informacji o poważnych problemach finansowych spółki.
Jeżeli przeciętny konsument podejmuje decyzję o wpłacie środków pod wpływem nieprawdziwych informacji, przedsiębiorca może ponosić odpowiedzialność wynikającą z przepisów dotyczących nieuczciwych praktyk rynkowych.
Czy regulamin platformy wyłącza odpowiedzialność?
Platformy crowdfundingowe często wskazują, że pełnią wyłącznie funkcję pośrednika i nie odpowiadają za wykonanie zobowiązań organizatora kampanii. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca może dowolnie ograniczyć własną odpowiedzialność poprzez odpowiedni zapis regulaminu.
Postanowienia całkowicie wyłączające odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania, uniemożliwiające dochodzenie zwrotu środków albo pozbawiające konsumenta podstawowych uprawnień mogą zostać uznane za niedozwolone postanowienia umowne.
Każdy regulamin powinien być jednak oceniany indywidualnie, z uwzględnieniem rzeczywistego charakteru kampanii oraz treści składanych uczestnikom obietnic.
Możliwa odpowiedzialność karna
Najpoważniejsze konsekwencje mogą pojawić się w sytuacjach, gdy kampania od początku była prowadzona wyłącznie w celu pozyskania środków bez zamiaru realizacji projektu.
Jeżeli przedsiębiorca świadomie przedstawia nieprawdziwe informacje, tworzy fikcyjne prototypy, fałszuje postęp prac i od początku nie planuje dostarczenia nagród, okoliczności sprawy mogą prowadzić do oceny pod kątem odpowiedzialności karnej, w szczególności za oszustwo.
Nie każda nieudana kampania crowdfundingowa oznacza jednak popełnienie przestępstwa. Granica pomiędzy niepowodzeniem biznesowym a celowym wprowadzeniem uczestników w błąd wymaga każdorazowej analizy całokształtu okoliczności.
Jak ograniczyć ryzyko odpowiedzialności?
Przedsiębiorcy planujący kampanie crowdfundingowe powinni już na etapie przygotowywania projektu przeprowadzić analizę ryzyka prawnego i biznesowego.
Przykład 1.
Spółka technologiczna uruchomiła kampanię crowdfundingową, w której obiecała dostarczenie inteligentnych zegarków w ciągu sześciu miesięcy od zakończenia zbiórki. Po zebraniu kwoty znacznie wyższej niż zakładanej, okazało się, że projekt wymaga całkowitego przeprojektowania, a koszty produkcji wzrosły niemal dwukrotnie. Przez kolejny rok przedsiębiorca nie przekazywał wspierającym żadnych informacji, nie odpowiadał na reklamacje i jednocześnie prowadził nowe kampanie promocyjne. Wspierający zaczęli domagać się zwrotu wpłaconych środków, wskazując, że świadczenie nie zostało wykonane w rozsądnym terminie. Jakie konsekwencje grożą spółce za takie ignorowanie wspierających i niedotrzymanie terminów?
W takiej sytuacji firma może ponosić odpowiedzialność kontraktową wobec finansujących, a sposób prowadzenia kampanii i komunikacji z konsumentami może stać się również przedmiotem zainteresowania Prezesa UOKiK, jeżeli okoliczności będą wskazywały na naruszenie zbiorowych interesów konsumentów.
Szczególnie istotne jest realistyczne określenie terminów produkcji, rzetelne informowanie o stopniu zaawansowania projektu, przygotowanie przejrzystego regulaminu kampanii oraz utrzymywanie stałej komunikacji ze wspierającymi.
Jeżeli pojawią się problemy uniemożliwiające terminową realizację, znacznie bezpieczniejsze jest szybkie poinformowanie uczestników o rzeczywistej sytuacji i przedstawienie propozycji rozwiązania niż wielomiesięczne milczenie.
Transparentność działań często pozwala ograniczyć liczbę sporów oraz zmniejszyć ryzyko interwencji organów ochrony konsumentów.
Polecamy:
