Odwołanie prezesa spółki handlowej to procedura wiążąca się nie tylko z ustaniem umocowania do zarządzania, ale również z koniecznością kompleksowego rozliczenia kontraktu menedżerskiego B2B. W momencie, gdy osoba pełniąca funkcję prezesa traci to stanowisko, pojawiają się liczne pytania o jej dalsze prawa. Czy były zarządzający może skutecznie żądać wypłaty odprawy, wynagrodzenia za okres wypowiedzenia oraz odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji, gdy łączył go ze spółką kontrakt menedżerski B2B?
Fraza kluczowa: odwołanie prezesa
Prezes spółki handlowej powinien dbać o jej wizerunek i prawidłowe działanie. W chwili, gdy utraci on swoją funkcję, traci także prawo do reprezentacji spółki. Czy były prezes może żądać wypłaty odprawy, wynagrodzenia za okres wypowiedzenia i odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji w sytuacji, gdy był związany ze spółką kontraktem menedżerskim B2B?
Nagłówek 2 (H2): Odprawa i roszczenia po rozwiązaniu kontraktu menedżerskiego w przypadku odwołanie prezesa
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prezes spółki handlowej może być zatrudniony na podstawie kontraktu menedżerskiego w formie B2B. Taka konstrukcja opiera się na dualizmie prawnym, gdzie z jednej strony mamy powołanie uchwałą wspólników lub rady nadzorczej dające umocowanie do zarządzania spółką, a z drugiej strony umowę cywilnoprawną o świadczenie usług zarządzania, którą menedżer wykonuje w ramach prowadzonej przez siebie jednoosobowej działalności gospodarczej lub spółki cywilnej. Polskie prawo, w oparciu o zasadę swobody umów wyrażoną w art. 3531 Kodeksu cywilnego, w pełni dopuszcza powierzenie zarządzania spółką osobie prowadzącej własny biznes, o ile zakres powierzonych obowiązków nie nosi cech stosunku pracy, takich jak bezwzględne podporządkowanie pracownicze, wykonywanie pracy w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę oraz osobiste świadczenie pracy bez możliwości zastępstwa. Wybór formuły B2B daje menedżerowi większą elastyczność podatkową i biznesową, a spółce pozwala na elastyczne ukształtowanie zasad wynagradzania oraz warunków rozstania, eliminując jednocześnie sztywne ograniczenia Kodeksu pracy.
W przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością szczególne znaczenie ma art. 210 § 1 k.s.h. W umowie pomiędzy spółką a członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Nieprawidłowe zasady reprezentacji przy zawieraniu kontraktu mogą stać się źródłem sporu o jego ważność i skuteczność. Dlatego przed oceną prawa prezesa do odprawy, wynagrodzenia czy odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji warto w pierwszej kolejności sprawdzić, czy sam kontrakt został prawidłowo zawarty.
Nagłówek 1 (H2): Odwołanie prezesa zarządu spółki zatrudnionego w ramach B2B
Każdy prezes spółki może być odwołany ze swojej funkcji niezależnie od tego, jak długo ją sprawuje i na jakiej podstawie został powołany. Dotyczy to również prezesów związanych ze spółką kontraktami menedżerskimi B2B. Odwołanie prezesa zarządu uchwałą organu spółki powoduje natychmiastowe wygaśnięcie stosunku organizacyjnego, co jednak nie jest tożsame z automatycznym rozwiązaniem samego kontraktu menedżerskiego.
Zgodnie z art. 203 § 1 Kodeksu spółek handlowych członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może być w każdym czasie odwołany uchwałą wspólników. Nie pozbawia go to jednak roszczeń ze stosunku pracy lub innego stosunku prawnego dotyczącego pełnienia funkcji członka zarządu – a więc także z kontraktu menedżerskiego. Umowa spółki może przy tym przewidywać odmienne zasady, w szczególności ograniczać możliwość odwołania do ważnych powodów. W spółce akcyjnej zasady odwoływania członków zarządu określa natomiast art. 368 k.s.h., zgodnie z którym co do zasady kompetencja ta należy do rady nadzorczej, chyba że statut stanowi inaczej.
Odwołanie prezesa zarządu uchwałą skutkuje utratą umocowania do reprezentowania spółki i prowadzenia jej spraw. Zupełnie inaczej rzecz się ma na gruncie cywilnoprawnym, gdzie kontrakt menedżerski B2B zawarty pomiędzy spółką a jednoosobową działalnością gospodarczą menedżera podlega ogólnym regułom prawa zobowiązań. Sama uchwała o odwołaniu z funkcji zarządczej nie stanowi automatycznego rozwiązania umowy cywilnoprawnej, chyba że w treści samego kontraktu wprowadzono klauzulę rozwiązującą z chwilą odwołania lub też strony zawarły w umowie precyzyjne mechanizmy powiązujące oba te zdarzenia. W braku takich postanowień kontrakt menedżerski trwa nadal, a spółka jest zobowiązana do wykonywania jego postanowień, w tym do zapewnienia możliwości świadczenia usług lub zapłaty umówionego wynagrodzenia, dopóki umowa nie zostanie skutecznie wypowiedziana lub rozwiązana na zasadach w niej określonych. Odwołany prezes, którego kontrakt trwa, może żądać dopuszczenia do świadczenia usług, a w przypadku odmowy spółki dochodzić roszczeń odszkodowawczych na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego w związku z nienależytym wykonaniem zobowiązania.
Przykład 1.
Rada nadzorcza spółki odwołała prezesa na kontrakcie B2B z powodu utraty zaufania i w tym samym dniu rozwiązała umowę bez wypowiedzenia z jego winy, pomimo braku dowodów czy audytu, których wymagał kontrakt. Menedżer skierował do sądu pozew o zapłatę wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Czy spółka mogła skutecznie rozwiązać kontrakt bez wypowiedzenia wyłącznie na podstawie utraty zaufania?
Nie, działanie spółki było nieskuteczne. Utrata zaufania to pojęcie ocenne, które – wobec zapisów umownych wymagających twardych dowodów lub audytu – nie uzasadnia natychmiastowego rozwiązania kontraktu. Menedżer może więc domagać się wynagrodzenia za okres wypowiedzenia przewidziany w umowie, a jeżeli poniósł dalszą szkodę – także odszkodowania na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego.
Wynagrodzenie za okres wypowiedzenia a zasada ekwiwalentności świadczeń
Jednym z najbardziej spornych punktów przy rozwiązywaniu kontraktów menedżerskich B2B jest kwestia prawa do wynagrodzenia za okres wypowiedzenia w sytuacji gdy prezes został odwołany ze stanowiska i odsunięty od zarządzania spółką. Spółki często próbują unikać płacenia wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, argumentując, że skoro menedżer nie świadczy już usług zarządzania, to świadczenie wzajemne w postaci wynagrodzenia nie jest w ogóle należne. Kontrakt menedżerski nie jest jednak umową o pracę, a relacje między podmiotami gospodarczymi podlegają zasadzie swobody umów. Jeżeli umowa przewiduje okres wypowiedzenia, to w tym czasie kontrakt nadal wiąże strony, a menedżer pozostaje w dyspozycji spółki, gotowy do świadczenia usług. Zgodnie z art. 354 § 1 k.c. dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego. Jeżeli to spółka uniemożliwia menedżerowi wykonywanie obowiązków wynikających z kontraktu, znaczenie mogą mieć przepisy dotyczące obowiązku współdziałania wierzyciela przy wykonywaniu zobowiązania, w tym art. 486 k.c. Nie oznacza to jednak automatycznie, że każde odsunięcie menedżera od wykonywania czynności stanowi zwłokę wierzyciela – decydujące znaczenie ma treść konkretnej umowy oraz okoliczności sprawy.
Przykład 2.
Spółka wypowiedziała kontrakt menedżerski B2B zawarty z prezesem z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. Jednocześnie w dniu doręczenia wypowiedzenia spółka zablokowała byłemu prezesowi firmowy adres e-mail, złożyła wniosek o ujawnienie w Krajowym Rejestrze Sądowym zmiany w składzie zarządu oraz wezwała do zwrotu mienia służbowego. Po upływie pierwszego miesiąca okresu wypowiedzenia spółka odmówiła opłacenia faktury za ten miesiąc, twierdząc, że skoro były prezes nie wykonywał żadnych czynności zarządzania i nie podejmował decyzji, to faktura nie odzwierciedla realnie wykonanych usług, co uniemożliwia jej zaksięgowanie w kosztach uzyskania przychodów. Czy brak fizycznego wykonywania czynności zarządzania w okresie wypowiedzenia z winy spółki uniemożliwia byłemu prezesowi wystawienie faktury i skutkuje brakiem prawa do wynagrodzenia?
Odmowa wypłaty wynagrodzenia może być nieuzasadniona, jeżeli kontrakt przewiduje stałe wynagrodzenie należne w okresie wypowiedzenia, a brak świadczenia usług wynikał z decyzji spółki. Jeżeli na podstawie kontraktu menedżerowi przysługuje wynagrodzenie za okres wypowiedzenia, jego rozliczenie powinno nastąpić w sposób przewidziany w umowie i zgodny z zasadami podatkowymi właściwymi dla świadczonych usług. W przypadku przedsiębiorcy będącego podatnikiem VAT może to oznaczać obowiązek wystawienia faktury.
Odprawa menedżerska prezesa spółki
Świadczenia o charakterze odpraw pieniężnych wypłacane byłym prezesom spółek w związku z przedwczesnym rozwiązaniem kontraktu lub odwołaniem z funkcji nie podlegają przepisom prawa pracy. Właściwym będzie tutaj prawo cywilne, które reguluje kontrakty B2B. Wysokość, warunki wymagalności oraz źródła finansowania odpraw zależą wyłącznie od woli stron wyrażonej w umowie. Zasada swobody umów pozwala na swobodne kształtowanie zabezpieczeń finansowych dla menedżerów, w tym odpraw na wypadek odwołania z funkcji bez podania przyczyny.
W przypadku odprawy przyznanej członkowi zarządu należy jednak odrębnie ocenić jej skutki podatkowe oraz zgodność świadczenia z zasadami dotyczącymi reprezentacji i wynagradzania członków organów spółki. Szczególne znaczenie może mieć również relacja pomiędzy członkiem zarządu a wspólnikiem lub akcjonariuszem oraz – w przypadku spółek opodatkowanych ryczałtem od dochodów spółek – regulacja dotycząca tzw. ukrytych zysków. Nie oznacza to jednak, że sama odprawa jest z tego powodu niedopuszczalna. O jej skutkach podatkowych decydują m.in. status stron, charakter świadczenia, podstawa jego wypłaty oraz sposób opodatkowania spółki.
Zakaz konkurencji po odwołaniu prezesa spółki
Klauzula zakazu konkurencji obowiązująca po ustaniu stosunku prawnego jest jednym z najważniejszych instrumentów ochrony interesów spółki. W przeciwieństwie do prawa pracy, gdzie art. 1012 Kodeksu pracy precyzyjnie określa minimalną wysokość rekompensat za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej (nie mniej niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przed ustaniem stosunku pracy), w relacjach B2B opartych na swobodzie umów brak jest ustawowego minimum. Wysokość odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji po ustaniu kontraktu zależy wyłącznie od woli stron. Jeżeli kontrakt menedżerski przewiduje zakaz konkurencji po odwołaniu prezesa, ale nie zawiera postanowienia o odpowiednim odszkodowaniu na rzecz menedżera, taka klauzula może zostać uznana za nieważną z mocy prawa jako sprzeciwiająca się właściwości zobowiązania, ustawie lub zasadom współżycia społecznego. Umowa cywilnoprawna nie może nakładać jednostronnego obowiązku ograniczenia swobody gospodarczej jednostki bez zapewnienia jej ekwiwalentnego świadczenia wzajemnego. Z drugiej strony spółki często popełniają błąd polegający na niezdefiniowaniu w sposób precyzyjny zakresu przedmiotowego, terytorialnego oraz podmiotowego zakazu konkurencji, co prowadzi do sytuacji, w której sąd uznaje klauzulę za zbyt szeroką i tym samym bezskuteczną. Były prezes po odwołaniu ma prawo żądać wypłaty umówionego odszkodowania miesięcznego, a spółka nie może jednostronnie zwolnić się z obowiązku wypłaty tego odszkodowania, chyba że w samej umowie zastrzeżono wyraźne prawo odstąpienia od zakazu konkurencji przed upływem okresu jego obowiązywania.
Przykład 3.
Spółka z o.o. odwołała Michała, który pełnił funkcję prezesa. Przez pół roku Michał otrzymywał odszkodowanie w ramach zakazu konkurencji ustanowionego w umowie B2B. Po tym czasie spółka zaprzestała wypłaty odszkodowania – była to jej jednostronna decyzja. Kontrakt B2B zawierał jedynie ogólny zapis o możliwości rezygnacji, bez precyzyjnego określenia terminów i trybu takiego działania. Czy spółka mogła skutecznie odstąpić od zakazu konkurencji i wstrzymać wypłatę odszkodowania?
Skuteczność jednostronnego zwolnienia z zakazu konkurencji zależy przede wszystkim od tego, czy kontrakt przewiduje możliwość takiego zwolnienia oraz określa sposób wykonania tego uprawnienia. W braku takich zapisów zakaz i odszkodowanie stanowią nierozerwalną całość, a były prezes ma pełne prawo dochodzić zaległych rat przed sądem.
Podsumowanie
Odwołanie prezesa uchwałą organu spółki kończy jego funkcję zarządczą, ale nie rozwiązuje automatycznie samej umowy B2B, która musi zostać wypowiedziana na zasadach cywilnoprawnych. W okresie wypowiedzenia były prezes co do zasady zachowuje prawo do wynagrodzenia przewidzianego w kontrakcie, o ile pozostaje w dyspozycji spółki, nawet jeśli spółka fizycznie odcięła go od wykonywania obowiązków. Sama możliwość zastrzeżenia odprawy w kontrakcie B2B nie budzi co do zasady wątpliwości. Jeżeli jednak członek zarządu jest jednocześnie wspólnikiem lub podmiotem powiązanym ze spółką, sposób wypłaty i podatkowa kwalifikacja świadczenia powinny zostać ocenione również z uwzględnieniem przepisów o ryczałcie od dochodów spółek, jeżeli spółka korzysta z tej formy opodatkowania.
