Planowany zakup udziałów w spółce to często atrakcyjna inwestycja, jednak sukces przedsięwzięcia zależy od rzetelnego przygotowania. Każda transakcja powinna być poprzedzona dogłębną analizą prawną i finansową, która pozwoli na ocenę rzeczywistej kondycji nabywanego podmiotu oraz uchroni inwestora przed nieprzewidzianymi ryzykami.
Proces nabywania udziałów w spółce a due diligence
Nabycie udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wiąże się z przejęciem całego pakietu praw i obowiązków korporacyjnych. Z tego względu powodzenie takiego przedsięwzięcia zależy bezpośrednio od rzetelności audytu (due diligence) przeprowadzonego przed podpisaniem umowy sprzedaży. Taki audyt chroni inwestora przed nieprzewidzianymi ryzykami wynikającymi z zaszłości z okresu, gdy wspólnikami były inne osoby. Przedsiębiorca planujący inwestycję w cudzy biznes nie kupuje wyłącznie perspektywy przyszłych zysków. Nabywając udziały, wchodzi bowiem do spółki z całą jej dotychczasową historią gospodarczą, w tym z istniejącymi zobowiązaniami, potencjalnymi roszczeniami i ryzykami prawnymi. Co do zasady nie oznacza to jednak osobistej odpowiedzialności wspólnika za długi spółki.
Nabycie udziałów w spółce powinno być poprzedzone szczegółowym badaniem aktualnego wpisu danego podmiotu w Rejestrze Przedsiębiorców KRS. Dostęp do dokumentacji interesującej nas spółki jest darmowy i całkowicie zdalny. Konieczne jest jednak posiadanie numeru KRS, NIP lub REGON spółki, bez którego nie uda nam się odnaleźć jej w tym rejestrze. Warto pamiętać, że w KRS ujawnia się wyłącznie wspólników posiadających co najmniej 10% kapitału zakładowego. Pełniejszy obraz daje lista wszystkich wspólników, którą zarząd składa do akt rejestrowych po każdej zmianie w składzie wspólników. Zgodnie z art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Przed zakupem udziałów należy zweryfikować nie tylko aktualne dane spółki w KRS, ale przede wszystkim dokumenty potwierdzające tytuł prawny zbywcy do udziałów. Istotne znaczenie ma w tym zakresie księga udziałów oraz dokumenty potwierdzające wcześniejsze nabycia udziałów, w szczególności umowy sprzedaży, umowy darowizny czy dokumenty dotyczące dziedziczenia. Należy również sprawdzić, czy przejście udziałów było skuteczne wobec spółki w rozumieniu art. 187 k.s.h. – jest ono skuteczne od chwili, gdy spółka otrzyma zawiadomienie o nim wraz z dowodem dokonania czynności.
Przykład 1.
Przedsiębiorca zawarł umowę sprzedaży większościowego pakietu udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, opierając się wyłącznie na danych ujawnionych w KRS. Po transakcji okazało się, że zbywca nie był uprawniony do samodzielnego rozporządzania częścią udziałów, ponieważ odziedziczył je wspólnie z rodzeństwem, a stwierdzenie nabycia spadku nie zostało przedstawione spółce ani uwzględnione w księdze udziałów. Czy samo ujawnienie zbywcy w KRS chroni nabywcę?
Nie. Wpis wspólnika w KRS ma charakter deklaratoryjny, dlatego nie powinien być traktowany jako wystarczająca podstawa do ustalenia tytułu prawnego do udziałów. Przed transakcją należy zbadać dokumenty potwierdzające kolejne przejścia udziałów oraz zgodność danych wynikających z tych dokumentów z księgą udziałów i dokumentami korporacyjnymi spółki.
Zakup udziałów w spółce a analiza struktury kapitałowej
Drugim kluczowym obszarem podlegającym analizie jest struktura kapitałowa spółki, ze szczególnym uwzględnieniem obciążeń o charakterze rzeczowym oraz obligacyjnym. Przedsiębiorca musi zbadać, czy udziały, które zamierza zakupić, nie są objęte zastawem rejestrowym lub czy nie ustanowiono na nich prawa opcji, użytkowania bądź czy nie toczą się względem nich egzekucje komornicze. Zgodnie z art. 182 § 1 k.s.h. umowa spółki może uzależnić zbycie udziałów od zgody spółki albo w inny sposób je ograniczyć – na przykład przez prawo pierwszeństwa przysługujące pozostałym wspólnikom. Zbycie udziałów bez wymaganej umową spółki zgody pozostaje bezskuteczne – zarówno wobec spółki, jak i między stronami – do czasu jej udzielenia, co może zniweczyć cel inwestycji. Badając stan korporacyjny, należy przeanalizować protokoły ze zgromadzeń wspólników oraz posiedzeń rady nadzorczej (jeżeli została powołana) za co najmniej kilka ostatnich lat pod kątem przestrzegania procedur zwoływania organów oraz ważności podejmowanych uchwał, w tym w szczególności uchwał w przedmiocie pokrycia kapitału zakładowego. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością kapitał zakładowy co do zasady musi zostać w całości pokryty przed jej zarejestrowaniem. Również podwyższenie kapitału w trakcie działalności spółki wymaga ścisłego przestrzegania wymogów dotyczących uchwały, objęcia nowych udziałów i wniesienia wkładów. W przypadku wkładów niepieniężnych należy zweryfikować przedmiot aportu, sposób jego wyceny oraz dokumentację potwierdzającą jego rzeczywistą wartość. Szczególne znaczenie ma art. 175 k.s.h. Jeżeli wartość wkładu niepieniężnego została znacznie zawyżona w stosunku do jego wartości zbywczej, wspólnik, który go wniósł, oraz członkowie zarządu, którzy o tym wiedzieli, są solidarnie zobowiązani wyrównać spółce brakującą wartość.
Przykład 2.
Przedsiębiorca zakupił 100% udziałów w spółce produkcyjnej, której kapitał zakładowy został dwukrotnie podwyższony rok przed transakcją poprzez wniesienie zorganizowanej części przedsiębiorstwa jako aportu. Po kilkunastu miesiącach od tej transakcji urząd skarbowy zakwestionował rozliczenia podatkowe spółki związane z aportem, wskazując m.in. na zawyżenie jego wartości. W efekcie wydał decyzję określającą zaległość podatkową spółki wraz z odsetkami za zwłokę. Czy nowy wspólnik odpowiada majątkiem prywatnym za zaległości podatkowe spółki wynikające z wadliwego wniesienia aportu przed datą nabycia udziałów?
Nowy wspólnik co do zasady nie odpowiada swoim majątkiem osobistym za zaległości podatkowe spółki. Zgodnie z art. 116 Ordynacji podatkowej odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą członkowie zarządu, a nie wspólnicy – chyba że wspólnik pełnił funkcję członka zarządu w czasie, gdy upływał termin płatności tych zobowiązań. Ciężar wadliwego aportu obciąża bezpośrednio spółkę jako podatnika oraz wartość samych udziałów w majątku nowego inwestora, gdyż wady kapitałowe obniżają realną wartość aktywów netto spółki. Spółka może natomiast dochodzić wyrównania brakującej wartości aportu od wspólnika, który go wniósł, na podstawie art. 175 k.s.h.
Analiza finansowa i podatkowa spółki
Kolejnym krokiem jest dokonanie szczegółowej analizy sytuacji finansowej, bilansowej oraz podatkowej spółki. W ramach badania due diligence warto w szczególności:
- przeanalizować sprawozdania finansowe za kilka ostatnich lat obrotowych,
- zweryfikować opinie i sprawozdania biegłego rewidenta, jeżeli spółka podlegała badaniu,
- przeanalizować księgi rachunkowe i rejestry podatkowe w zakresie uzasadnionym charakterem transakcji.
Za rzetelne i jasne przedstawienie sytuacji majątkowej i finansowej spółki w sprawozdaniu finansowym odpowiadają członkowie zarządu oraz rady nadzorczej, jeżeli została powołana. W toku badania podatkowego warto poprosić zarząd spółki o przedstawienie aktualnego zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach albo stwierdzającego stan zaległości (art. 306e Ordynacji podatkowej) oraz zaświadczenia z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezaleganiu w opłacaniu składek. O wydanie takich zaświadczeń występuje sama spółka, a nie potencjalny nabywca udziałów. Należy również uwzględnić ryzyko zaległości dotyczących wcześniejszych okresów. W przypadku zobowiązań podatkowych podstawowym terminem przedawnienia jest co do zasady 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku, przy czym przepisy przewidują sytuacje powodujące zawieszenie lub przerwanie biegu terminu przedawnienia. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne podlegają natomiast odrębnym zasadom przedawnienia.
Przykład 3.
Kupujący nabył udziały w spółce handlowej, która przez lata stosowała agresywną optymalizację podatkową w zakresie podatku dochodowego od osób prawnych, polegającą na zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów wydatków na wątpliwe usługi doradcze świadczone przez podmioty powiązane kapitałowo. Rok po sfinalizowaniu umowy naczelnik urzędu celno-skarbowego wszczął kontrolę celno-skarbową, zakwestionował koszty za okres sprzed zakupu udziałów i wydał decyzję określającą zaległość podatkową wraz z odsetkami za zwłokę. Czy urząd skarbowy może wyegzekwować zaległości podatkowe powstałe przed dniem sprzedaży udziałów bezpośrednio z majątku osobistego nowego wspólnika?
Urząd skarbowy nie może prowadzić egzekucji z majątku osobistego nowego wspólnika z tytułu zaległości podatkowych spółki, ponieważ spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jako osoba prawna ponosi samodzielną odpowiedzialność majątkową za własne zobowiązania podatkowe całym swoim majątkiem. Zmiana struktury właścicielskiej poprzez zbycie udziałów nie zmienia podmiotowości prawnej spółki ani jej pasywów. Sytuacja może wyglądać inaczej, jeżeli nowy wspólnik zostanie również członkiem zarządu. Wówczas, przy spełnieniu przesłanek określonych w art. 116 Ordynacji podatkowej, może ponosić odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki związane z okresem pełnienia funkcji członka zarządu.
Umowy zawarte przez spółkę
Przed nabyciem udziałów w spółce warto przeanalizować jej umowy handlowe – o ile spółka może je w ogóle udostępnić zainteresowanej osobie do wglądu. Szczególną uwagę należy zwrócić na obecność w kontraktach handlowych klauzul dotyczących zmiany kontroli nad spółką (tzw. change of control), które mogą uzależniać dalsze obowiązywanie umowy od uzyskania zgody kontrahenta albo przyznawać mu prawo do jej wypowiedzenia lub odstąpienia od niej. Brak uprzedniej identyfikacji takich klauzul może doprowadzić do sytuacji, w której po zakupie udziałów kluczowi klienci lub dostawcy surowców odstąpią od umów, paraliżując działalność przedsiębiorstwa. Dodatkowo analizie podlegają umowy kredytowe, leasingowe oraz pożyczkowe, w których banki lub instytucje finansowe zastrzegają sobie prawo do postawienia zadłużenia w stan natychmiastowej wymagalności w razie zmiany struktury właścicielskiej bez uprzedniej pisemnej zgody wierzyciela. Warto też sprawdzić umowy z kluczowymi pracownikami i współpracownikami oraz dokumenty potwierdzające prawa spółki do używanych programów komputerowych i znaków towarowych – licencje, umowy przeniesienia autorskich praw majątkowych i świadectwa ochronne.
Sprawy sądowe spółki
Obszarem wymagającym bezwzględnej czujności są także toczące się lub potencjalne spory sądowe, arbitrażowe oraz administracyjne, w których spółka występuje jako powód, pozwany, uczestnik lub strona postępowania. Zainteresowany zakupem udziałów powinien zwrócić się do zarządu spółki o informacje na temat aktualnych sporów, w których uczestniczy spółka. Zobowiązania pozabilansowe wynikające z toczących się procesów o odszkodowania, kary umowne czy naruszenie praw własności intelektualnej mogą wielokrotnie przewyższać bieżącą wartość kapitałową spółki. W określonych przypadkach spółka powinna utworzyć rezerwę na przyszłe zobowiązanie, jeżeli jest ono pewne lub obarczone dużym stopniem prawdopodobieństwa, a jego kwotę można wiarygodnie oszacować. Dotyczy to w szczególności skutków toczących się postępowań sądowych. Przed transakcją warto więc sprawdzić, czy spółka utworzyła rezerwy na toczące się spory i czy ich wysokość odpowiada ryzyku.
Przykład 4.
Kupujący nabył udziały w spółce budowlanej, nie weryfikując informacji dotyczących potencjalnych i toczących się postępowań sądowych oraz arbitrażowych. Miesiąc po transakcji sąd polubowny wydał niekorzystny dla spółki wyrok zasądzający kwotę stanowiącą równowartość 80% rocznego obrotu przedsiębiorstwa z tytułu wad wykonanych robót budowlanych. Sprzedający, który był jednocześnie prezesem zarządu spółki, wiedział o tym postępowaniu, lecz celowo zataił ten fakt przed inwestorem w toku negocjacji. Jakie instrumenty prawne przysługują nabywcy udziałów przeciwko sprzedawcy w przypadku zatajenia informacji o gigantycznym sporze sądowym grożącym niewypłacalnością spółki?
Nabywca może, w zależności od okoliczności, uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępnie przez sprzedawcę, na podstawie art. 84 w zw. z art. 86 k.c. Możliwe może być również dochodzenie roszczeń odszkodowawczych, w szczególności w przypadku naruszenia umownych zapewnień i oświadczeń sprzedawcy. Uchylenie się od skutków oświadczenia woli następuje przez oświadczenie złożone sprzedawcy na piśmie, w terminie roku od wykrycia podstępu.
Podsumowanie
Zakup udziałów w spółce to nie tylko szansa na zysk, ale też ryzyko wejścia do spółki obciążonej ukrytymi długami lub toczącymi się sporami. Aby uniknąć finansowej katastrofy, inwestor musi dokładnie przeanalizować całą dokumentację spółki przed podpisaniem umowy. Audyt powinien objąć sprawdzenie, czy sprzedający rzeczywiście posiada udziały i czy nie ma ograniczeń w ich sprzedaży. Niezbędna jest też weryfikacja sytuacji finansowej, rozliczeń podatkowych z urzędem skarbowym oraz ewentualnych zaległości wobec ZUS-u. Nie wolno pomijać umów z pracownikami, kluczowymi klientami i bankami, które mogą ulec zmianie lub wygasnąć po przejęciu firmy. Równie ważne jest upewnienie się, że spółka legalnie korzysta ze swoich programów komputerowych, znaków towarowych oraz nie toczy groźnych procesów sądowych. Dokładne sprawdzenie tych elementów pozwala zabezpieczyć kapitał i chroni potencjalnego wspólnika przed nieoczekiwanymi problemami prawnymi po sfinalizowaniu transakcji.
