Dziedziczenie dochodzi do skutku w chwili otwarcia spadku, jednak proces ten wiąże się z koniecznością uregulowania licznych kwestii formalnych. Ważnym krokiem jest szybkie ujawnienie dziedziczenia w księdze wieczystej, gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość. Wieloletni nadmierny formalizm oraz długi czas oczekiwania na wpis w postępowaniach wieczystoksięgowych często zagrażały bezpieczeństwu obrotu prawnego. Wchodząca w życie nowelizacja Prawa o notariacie oraz ustawy o księgach wieczystych i hipotece wprowadza nowoczesny model, w którym notariusze odgrywają kluczową rolę, naprawiając tym samym dotychczasowe dysfunkcje systemu.
Ujawnienie dziedziczenia w stanie prawnym sprzed nowelizacji
Ujawnienie dziedziczenia w stanie prawnym sprzed nowelizacji można nazwać „zawiadomieniem”, zamiast realnym wpisem w księdze wieczystej. Na gruncie dotychczas obowiązującego art. 36 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece sądy, organy administracyjne oraz notariusze sporządzający akty poświadczenia dziedziczenia zawiadamiają sąd właściwy do prowadzenia księgi wieczystej o każdej zmianie właściciela nieruchomości. Rozwiązanie to miało charakter czysto informacyjny i nie prowadziło wprost do ujawnienia prawa własności spadkobierców w KW nieruchomości.
W praktyce takie zawiadomienie sądu uruchamiało wieloetapową procedurę, tj. wpis ostrzeżenia o niezgodności stanu prawnego, następnie właściwy wpis prawa własności, a na końcu wykreślenie ostrzeżenia. Każdy z tych etapów wymagał podejmowania odrębnych czynności przez sąd, angażował referendarzy, urzędników oraz generował stos korespondencji i sporo kosztów. W rezultacie księgi wieczyste potrafiły przez długie miesiące być nieaktualne, co nieraz prowadziło do skomplikowanych problemów prawnych.
Cel nowelizacji – odciążenie sądów
Nowelizacja ma na celu wprowadzenie rozwiązań, które w sposób realny przyspieszą ujawnianie praw nabytych w drodze dziedziczenia. Ustawodawca wyszedł z założenia, że znaczna część czynności wykonywanych obecnie przez sądy wieczystoksięgowe może zostać skutecznie przejęta przez notariuszy, którzy już dziś korzystają z systemu teleinformatycznego obsługującego postępowania sądowe.
Zmiany mają służyć przede wszystkim obywatelom – skrócić czas oczekiwania na wpis w księdze wieczystej, zwiększyć pewność obrotu nieruchomościami oraz ograniczyć liczbę formalności i kosztów związanych z postępowaniem wieczystoksięgowym.
Ujawnienie dziedziczenia a wniosek o wpis składany przez notariusza
Najważniejszą zmianą jest umożliwienie notariuszowi złożenia – na żądanie spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego – elektronicznego wniosku o wpis w księdze wieczystej bezpośrednio po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia.
Nowe rozwiązanie zostanie wprowadzone poprzez dodanie art. 95ga Prawa o notariacie. Zgodnie ze znowelizowanymi przepisami notariusz sporządzi protokół obejmujący:
- żądanie spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego o wpis spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, własności lub użytkowania wieczystego nieruchomości w księdze wieczystej, oraz
- oświadczenie o znanych odpowiednio spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnemu spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, własności lub użytkowaniu wieczystym nieruchomości, położonych na terytorium RP, które wchodzą w skład spadku i są objęte żądaniem o złożenie wniosku o wpis w księdze wieczystej.
Następnie notariusz – nie później niż w dniu sporządzenia protokołu – będzie składał wniosek o wpis za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe.
Zakres zastosowania nowych przepisów
Nowelizacja wprowadzi sporo zmian w kompetencjach notariusza. Nowe uprawnienia obejmą szeroką kategorię przypadków – m.in.:
- dziedziczenie prawa własności nieruchomości,
- dziedziczenie użytkowania wieczystego,
- dziedziczenie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,
- zapisy windykacyjne,
- szczególne przypadki dziedziczenia gospodarstw rolnych w spadkach otwartych przed 14 lutego 2001 roku.
Rozwiązanie to ma charakter systemowy i eliminuje konieczność inicjowania odrębnego postępowania wieczystoksięgowego przez spadkobierców.
Ujawnienie dziedziczenia – fakultatywny charakter wpisu
Założeniem zmian w ustawach jest pozostawienie spadkobiercom oraz zapisobiercom windykacyjnym swobody co do momentu ujawnienia swoich praw w księdze wieczystej. Nowelizacja nie wprowadza obowiązku niezwłocznego składania wniosku o wpis po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia.
Dzięki temu możliwe będzie przeprowadzenie najpierw działu spadku lub zniesienia współwłasności, a dopiero następnie ujawnienie prawa w KW konkretnej nieruchomości. Rozwiązanie to pozostaje zgodne z art. 34 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, który dopuszcza wykazanie nieprzerwanego następstwa prawnego odpowiednimi dokumentami. Znajduje to potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym czytamy, że wpis w księdze wieczystej nie musi następować bezpośrednio po każdym kolejnym zdarzeniu prawnym (por. postanowienie SN z 30 marca 2017 roku, sygn. akt: V CSK 472/16).
Uproszczenie procedury
Nowelizacja przewiduje istotną zmianę art. 36 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Notariusz nie będzie już zobligowany do zawiadamiania sądu o zmianie właściciela, jeżeli w dniu sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia złoży – na żądanie uprawnionego – wniosek o wpis w księdze wieczystej.
Rozwiązanie to eliminuje „dublowanie się” czynności oraz wyłącza konieczność dokonywania ostrzeżeń w księgach, które w praktyce generowały dodatkowe obciążenie sądów.
Koszty postępowania i opłaty sądowe
Nowelizacja rozszerza również obowiązek notariusza w zakresie pobierania od strony stosownej opłaty sądowej od wniosku o wpis w księdze wieczystej. Jednocześnie fakultatywny charakter wniosku pozwala spadkobiercom uniknąć sytuacji, w których musieliby ponosić koszty taksy notarialnej oraz opłaty sądowej w momencie, gdy wpis nie jest im jeszcze potrzebny.
Nowelizacja zakłada także zmiany w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości regulującego pobieranie i przekazywanie opłat sądowych przez notariuszy, tak aby nowe rozwiązania mogły funkcjonować spójnie już od pierwszego dnia obowiązywania ustawy.
Wzmocnienie roli notariusza i cyfryzacja procedur
Wprowadzone zmiany do Prawa o notariacie i ustawy o księgach wieczystych i hipotece wyraźnie wzmacniają rolę notariusza jako „pośrednika” między obywatelami a sądami wieczystoksięgowymi. Notariusz staje się nie tylko podmiotem sporządzającym akt poświadczenia dziedziczenia, ale również niejako organem ujawniającym określone prawa w księdze wieczystej.
Rozwiązanie to wpisuje się w trend cyfryzacji postępowań sądowych i uproszczenia procedur wymiaru sprawiedliwości, przy jednoczesnym zachowaniu kontroli nad wpisami, sprawowanej przez sądy.
Wejście w życie nowych przepisów
Przepis art. 3 nowelizacji wskazuje, że wejdzie ona w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia. Prezydent RP podpisał ustawę 12 grudnia 21 listopada 2025 roku, z kolei ogłoszono ją 16 grudnia 2025 roku. Oznacza to, że w życie wejdzie 17 marca 2026 roku.
Nieco wydłużony okres ma umożliwić dostosowanie systemów teleinformatycznych oraz aktów wykonawczych, tak aby nowe rozwiązania mogły funkcjonować w sposób płynny i jednolity.
Ujawnienie dziedziczenia w księgach wieczystych – podsumowanie
Nowe zasady, jakimi rządzi się ujawnianie dziedziczenia w księgach wieczystych, stanowią ważny krok w kierunku uproszczenia procedur, przyspieszenia postępowań oraz zwiększenia gwarancji aktualności ksiąg wieczystych. Przeniesienie części kompetencji na notariuszy, przy jednoczesnym wykorzystaniu systemów teleinformatycznych, będzie działało na korzyść zarówno obywateli, jak i wymiaru sprawiedliwości.
Uchwalone przepisy ustawy można spokojnie uznać za jeden z najbardziej praktycznych przykładów zapowiadanej deregulacji i cyfryzacji postępowań w ostatnich latach.
Polecamy:
