Błąd przy dziedziczeniu - w jakich okolicznościach spadkobierca może powołać się na działanie pod wpływem błędu?

Dziedziczyć można fortunę, a można też długi. Do tego często osoby wskazane w testamencie zapominają o instytucji zachowku. Co z tego, że odziedziczyli mieszkanie w kamienicy, kiedy do zapłaty zostaje im pół miliona zł na rzecz spadkobierców ustawowych? W takich sytuacjach spadkobiercy często próbują wycofać swoje oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, powołując się na działanie pod wpływem błędu. W sytuacjach, gdy taka osoba podjęła swoją decyzję, nie mając pełnej wiedzy o istotnych okolicznościach sprawy, ustawa pozwala jej uchylić się od skutków tej decyzji. Jednakże możliwość ta jest mocno ograniczona. Kiedy zatem błąd przy dziedziczeniu pozwala wycofać się od spadkobrania, jakie są konsekwencje procesowe takiego działania i jak z punktu widzenia prawa wygląda procedura uchylenia się od skutków wadliwego oświadczenia woli?

Błąd przy dziedziczeniu – kiedy oświadczenie woli jest wadliwe?

Nie każde błędne wyobrażenie o sytuacji, w jakiej znalazł się spadkobierca, będzie wystarczające, aby móc powołać się na błąd. Konieczne jest tutaj spełnienie ściśle określonych przesłanek przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Sprawy dotyczące błędnych decyzji w zakresie dziedziczenia należą do jednych z bardziej problematycznych.

Emocje, presja czasu, brak dostępu do dokumentów oraz częsty brak wiedzy prawniczej mogą prowadzić do pochopnego złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Trzeba przy tym pamiętać, że takie oświadczenie ma charakter nieodwołalny. Raz złożone nie może już zostać wycofane. Oczywiście i od tej zasady znajdą się wyjątki – jednym z nich jest właśnie błąd przy dziedziczeniu.

Aby zatem zacząć rozmowę na temat błędu przy dziedziczeniu, należy przytoczyć podstawę prawną. Jest nią: 

• art. 1019 kc, zgodnie z którym:

Jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli z następującymi zmianami:

1. uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;

2. spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca;

3. do zachowania terminu, o którym mowa w art. 88 § 2 (rok od wykrycia), wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia;

• art. 84 kc, który mówi, że:

W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny).

Warto dodać, że spadkobierca, który nie złożył żadnego oświadczenia woli w ustawowym terminie 6 miesięcy, jest traktowany tak, jakby przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza. W takiej sytuacji, jeżeli brak reakcji był podyktowany błędem, spadkobierca również może uchylić się od takiego domniemanego „oświadczenia”. 

W praktyce dominują przypadki błędu dotyczące nieznanej wcześniej skali długów spadkowych, istnienia innych spadkobierców albo nieprawidłowych informacji o stanie masy spadkowej. Więcej o tym jednak będzie poniżej.

Jaki jest termin na uchylenie się od dziedziczenia?

Jak wskazuje art. 88 § 2 kc, w razie błędu uprawnienie do uchylenia się wygasa z upływem roku od jego wykrycia. Termin ten biegnie od chwili wykrycia błędu, a więc od chwili, kiedy spadkobierca dowiedział się o dotyczących spadku faktach, których wcześniejsza znajomość spowodowałaby, że nie złożyłby takiego oświadczenia co do praw do spadku, jakie złożył.

Błąd przy dziedziczeniu – jakie są przesłanki?

Powtarzając za Sądem Najwyższym, udowodnienie działania pod wpływem błędu wymaga wykazania, że błąd był istotny, dotyczył czynności prawnej i znajduje usprawiedliwienie w okolicznościach sprawy. Nie mogą być uznane za błąd istotny nieznajomość przedmiotu spadku czy nieznajomość prawa spadkowego, będące wynikiem niedołożenia należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego lub w ustaleniu konsekwencji ustawowych złożenia określonego oświadczenia albo jego braku. Każdorazowo jednak podkreśla się, że stwierdzenie, że spadkobierca nie dołożył należytej staranności, powinno być poprzedzone oceną okoliczności konkretnej sprawy i odnosić się do sprecyzowanych czynności, które faktycznie i prawnie spadkobierca mógłby podjąć, zmierzając do uzyskania koniecznej wiedzy o spadku (por. postanowienie SN z 19 września 2025 roku, sygn. akt: I CSK 1762/24). Jakie zatem są przesłanki błędu przy dziedziczeniu?

Błąd co do treści czynności prawnej

Pierwszy warunkiem powołania się na błąd przy dziedziczeniu, jest wykazanie, że błąd ten dotyczy treści samej czynności prawnej. Oznacza to mylne wyobrażenie o istotnych okolicznościach, które – zgodnie z treścią złożonego oświadczenia, przyjętymi zwyczajami i zasadami współżycia społecznego – powinny być uznane za część tej czynności.

Błąd istotny

Drugim warunkiem jest to, że błąd musi być istotny. Istotność musi przy tym być:

• subiektywna – błąd musiał faktycznie wpłynąć na konkretną osobę w konkretnej sytuacji. Innymi słowy – gdyby spadkobierca znał prawdziwy stan rzeczy, nie złożyłby oświadczenia tej treści;
• obiektywna – błąd jest tak poważny, że rozsądna osoba, wiedząc, jak wygląda rzeczywistość, nie złożyłaby takiego oświadczenia. Na błąd można się zatem powołać tylko wtedy, gdy przy racjonalnej ocenie sytuacji oświadczenie nie zostałoby złożone.

Błąd prawnie doniosły

Kolejna kwestia to błąd dotyczący powodów, dla których ktoś podjął daną decyzję. Kc nie rozróżnia jasno błędu co do samej treści oświadczenia od błędu wynikającego z motywów, czyli osobistych powodów działania danej osoby. W teorii więc spadkobierca może powoływać się także na to, że pomylił się co do swoich pobudek. W praktyce jednak taki rodzaj błędu rzadko ma znaczenie prawne – uwzględnia się go tylko w wyjątkowych sytuacjach.

W praktyce za prawnie istotny błąd nie uznaje się sytuacji, gdy spadkobierca działał na podstawie przypuszczeń lub oczekiwań, które się później nie spełniły. Przykładowo, jeśli ktoś odrzucił spadek, licząc, że przejmie go inna osoba, a ta ostatecznie nie doszła do dziedziczenia, to nie jest to błąd prawnie doniosły. Tak samo – jeśli spadkobierca świadomie nie złożył oświadczenia w terminie, zakładając, że inny współspadkobierca załatwi sprawę „korzystniej” również dla niego.

Błąd przy dziedziczeniu a należyta staranność

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30 czerwca 2005 roku (sygn. akt: IV CK 799/04) podkreślił, że spadkobierca może uchylić się od skutków niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeśli działał pod wpływem prawnie istotnego błędu. Jednak nie można powoływać się na błąd, jeżeli wynika on z własnego braku staranności – np. wtedy, gdy spadkobierca nie sprawdził, co właściwie wchodzi w skład spadku.

Jednakże zdaniem wielu autorów takie podejście jest niewłaściwe. W polskim prawie nie ma podstaw, aby możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia zależała od tego, czy spadkobierca zachował należytą staranność przy sprawdzaniu stanu majątku po zmarłym. Nawet jeśli spadkobierca zachował się nieostrożnie, to i tak może powołać się na błąd – pod warunkiem, że błąd ten dotyczył treści oświadczenia i był istotny w rozumieniu art. 84 kc. W praktyce jednak to spadkobierca musi wykazać, że działał pod wpływem błędu, co samo w sobie bywa trudne i ogranicza skuteczność takich powołań (por. W. Borysiak, Glosa do post. SN z 30 czerwca 2005 roku, IV CK 799/04, s. 292-293).

Rodzaje błędów przy dziedziczeniu

Przyjęcie lub odrzucenie spadku jest oświadczeniem woli o doniosłych skutkach prawnych. Jeżeli spadkobierca złoży takie oświadczenie, nie ma już możliwości się z tego wycofać. Sytuację może jednak ratować udowodnienie, że miejsce miał błąd. W praktyce wyróżniamy kilka rodzajów błędów, które się najczęściej powtarzają. Są to:

1. błąd co do osoby spadkodawcy,
2. błąd co do tytułu powołania do spadku,
3. błąd co do przedmiotu spadku,
4. błąd co do prawa.

Błąd co do osoby spadkodawcy

Jest to sytuacja, która może wydawać się niemożliwa, a jednak takie wypadki są spotykane. Spadkobierca myli tutaj tożsamość osoby, po której „dziedziczy”. Kiedy taki błąd może wystąpić? Najczęściej, gdy różne osoby:

• mają identyczne imiona i nazwiska oraz podobne adresy zamieszkania;
• zmarły w zbliżonym czasie.

Błąd co do tytułu powołania do spadku

To jeden z najbardziej problematycznych rodzajów błędu. Może występować w dwóch odmianach – sensu stricto i sensu largo. Pierwszy z nich dotyczy mylnego przekonania, na jakiej podstawie prawnej dochodzi do dziedziczenia, np.:

• spadkobierca błędnie uważa, że dziedziczy z ustawy, podczas gdy istnieje ważny testament;
• myśli, że jest powołany jako spadkobierca testamentowy, choć testament okazał się nieważny.

Drugi z błędów z kolei dotyczy samego faktu dziedziczenia, zakresu udziału lub kręgu współspadkobierców. Obejmuje m.in.:

• mylne przekonanie, że dana osoba w ogóle nie dziedziczy;
• przekonanie, że udział jest większy lub mniejszy;
• niewiedzę o istnieniu innych spadkobierców, np. później odnalezionego testamentu, który zmienia osobę współspadkobiercy, choć nie zmienia udziału.

Błąd co do przedmiotu spadku

Ten jest najczęściej występującym rodzajem błędu przy dziedziczeniu. Polega on na błędnym wyobrażeniu o tym, co właściwie wchodzi w skład spadku, czyli jakie są aktywa i pasywa oraz jaka jest faktyczna wartość masy spadkowej. Za typowe przypadki możemy uznać te, kiedy:

• spadkobierca odrzuca spadek w przekonaniu, że jest zadłużony – ale w rzeczywistości aktywa przewyższają pasywa;
• spadkobierca przyjmuje spadek bez ograniczenia odpowiedzialności, nie wiedząc o istniejących długach – które później się ujawniają;
• spadkobierca polega na spisie lub wykazie inwentarza, który okazuje się błędny;
• spadkobierca nie wie o istnieniu długów, wierzytelności, nieruchomości, roszczeń podatkowych.

Błąd co do prawa

Błąd co do prawa polega na mylnym wyobrażeniu o konsekwencjach prawnych złożonego oświadczenia. Może dotyczyć np.:

• nieznajomości skutków przyjęcia spadku wprost;
• niewiedzy o skutkach przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza;
• przekonania, że zapis zwykły jest równoznaczny z dziedziczeniem.

Co oczywiste, błąd co do prawa może być uznany za istotny wyłącznie, gdy wpłynął on na podjętą decyzję.