Przepisy dotyczące honorowego krwiodawstwa przeszły w ostatnich latach znaczącą ewolucję. To, co pierwotnie wprowadzono jako czasowe wsparcie w dobie pandemii, w 2026 roku jest już stałym i niepodważalnym elementem prawa pracy. Warto jednak wiedzieć, jak te uprawnienia korelują z tegorocznym kalendarzem, zwłaszcza w okresie długich weekendów. Dowiedz się więcej czy nadal przysługując dni wolne za oddanie krwi.
Uprawnienia dawcy krwi do zwolnienia od pracy w 2026 r.
Zgodnie z art. 9 i 9a Ustawy o publicznej służbie krwi, honorowemu dawcy przysługuje szereg przywilejów. Najważniejszą zmianą, która w 2026 r. jest już w pełni ugruntowana, jest stałe wprowadzenie 2 dni wolnego za oddanie krwi lub jej składników (osocza, płytek).
Jak stanowi § 12 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 roku w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego krwiodawcą na czas oznaczony przez stację krwiodawstwa w celu oddania krwi. Pracodawca jest również obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego krwiodawcą na czas niezbędny do przeprowadzenia zaleconych przez stację krwiodawstwa okresowych badań lekarskich, jeżeli nie mogą one być wykonane w czasie wolnym od pracy.
Dokumentem poświadczającym to uprawnienie jest zaświadczenie wydane przez regionalne centrum krwiodawstwa i krwiolecznictwa, Wojskowe Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa lub Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa utworzone przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych (art. 9a ust. 3 pkt 1 ustawy).
Jakie zmiany od 1 maja 2026 roku?
Choć fundamentalne prawo do dwóch dni wolnego za skuteczną donację pozostaje nienaruszone i na stałe wpisane w polski system prawny, to od 1 maja br. definitywnie skończyła się era „automatycznych” dni wolnych dla osób, które nie przeszły kwalifikacji lekarskiej. Nowe przepisy stawiają na precyzję a mianowicie zamiast całodniowego zwolnienia za samą chęć oddania krwi, dawcy zdyskwalifikowani otrzymują teraz jedynie zwolnienie na godziny, obejmujące czas badań oraz dojazdu. To ujednolicenie systemu ma na celu wyeliminowanie dotychczasowej dowolności interpretacyjnej i nadużyć.
Wprowadzone doprecyzowanie przepisów w żaden sposób nie wpływa na uprawnienia osób, które skutecznie oddają krew. Dla takich dawców nadal przewidziane jest ustawowe prawo do zwolnienia od pracy w dniu donacji oraz w dniu bezpośrednio po niej następującym. Ten fundament systemu przywilejów honorowego krwiodawstwa pozostaje całkowicie nienaruszony, a nowe regulacje koncentrują się wyłącznie na przypadkach, w których do pobrania krwi lub jej składników ostatecznie nie doszło.
Czy można polecić wykonywanie pracy w dni wolne za oddanie krwi?
Uprawnienie do 2 dni wolnego (dzień donacji oraz dzień następny) jest obecnie stałym elementem polskiego prawa pracy (wprowadzonym na stałe w kwietniu 2023 r.). Jego nadrzędnym celem jest zapewnienie dawcy pełnej regeneracji sił po ubytku krwi lub jej składników. Z tego powodu wydanie pracownikowi polecenia służbowego wykonywania pracy w tych dniach wiąże się z wysokim ryzykiem prawnym dla pracodawcy. Praca w stanie osłabienia organizmu może być uznana za naruszenie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy (BHP), za co odpowiedzialność ponosi zatrudniający.
W prawie pracy istnieje istotna różnica między dniem wolnym wynikającym z grafiku (np. wolna sobota), a zwolnieniem od pracy.
Art. 9a ustawy o publicznej służbie krwi mówi o „zwolnieniu od pracy i od wykonywania czynności służbowych”.
W czasie zwolnienia pracownik jest ustawowo zwolniony z obowiązku świadczenia pracy. Pracodawca nie może dowolnie „cofnąć” takiego zwolnienia, tak jak może to zrobić w przypadku urlopu wypoczynkowego (w wyjątkowych okolicznościach).
To najsilniejszy argument przeciwko polecaniu pracy krwiodawcy. Celem 2-dniowego zwolnienia jest regeneracja organizmu.
Jeśli pracodawca wie, że pracownik oddał krew i mimo to nakazuje mu pracę, bierze na siebie pełną odpowiedzialność za ewentualny wypadek lub pogorszenie stanu zdrowia pracownika.
Praca w stanie osłabienia po donacji może zostać uznana przez Państwową Inspekcję Pracy za rażące naruszenie obowiązków pracodawcy w zakresie zapewnienia bezpiecznych i higiennych warunków pracy.
Praca w godzinach nadliczbowych
Zgodnie z art. 151 § 1 kp pracownikowi można polecić wykonywanie pracy w godzinach nadliczbowych, tj. pracy wykonywanej ponad obowiązujące go normy czasu pracy, a także pracy wykonywanej ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego go systemu i rozkładu czasu pracy, w wymienionych już wyżej przypadkach:
- konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii;
- szczególnych potrzeb pracodawcy.
Należy podkreślić, że z pracą w godzinach nadliczbowych mamy do czynienia, gdy pracownik wykonuje pracę w wydłużonym wymiarze czasowym:
- w dniu będącym dla niego dniem pracy (dniem roboczym), lub
- w dniu wolnym, w którym polecono mu wykonywanie pracy, zgodnie z art. 1513 kp.
W obu przypadkach, aby doszło do wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, pracownik musi najpierw przepracować godziny jego normalnego czasu pracy, i dopiero po ich przepracowaniu wystąpi praca w godzinach nadliczbowych.
Wobec powyższego art. 151 § 1 kp trudno byłoby uznać za podstawę prawną polecenia pracownikowi wykonywania pracy (w tym pracy w godzinach nadliczbowych) w dniu wolnym z tytułu oddania krwi. Taki dzień nie jest bowiem dla pracownika dniem roboczym ani – jak się wydaje – dniem wolnym, w którym polecono mu wykonywanie pracy, zgodnie z art. 1513 kp.
Czy pracownik musi wykorzystać dni wolne za oddanie krwi?
To, czy pracownik skorzysta ze wspomnianego uprawnienia, uzależnione jest w pierwszym rzędzie od tego, czy o fakcie oddania krwi w danym dniu poinformuje pracodawcę.
W myśl § 2 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 roku w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy pracownik powinien uprzedzić pracodawcę o przyczynie i przewidywanym okresie nieobecności w pracy, jeżeli przyczyna tej nieobecności jest z góry wiadoma lub możliwa do przewidzenia. W razie zaistnienia przyczyn uniemożliwiających stawienie się do pracy pracownik jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić pracodawcę o przyczynie swojej nieobecności i przewidywanym okresie jej trwania, nie później jednak niż w drugim dniu nieobecności w pracy. Jeżeli przepisy prawa pracy obowiązujące u danego pracodawcy nie określają sposobu zawiadomienia pracodawcy o przyczynie nieobecności pracownika w pracy, zawiadomienia tego pracownik dokonuje osobiście lub przez inną osobę, telefonicznie lub za pośrednictwem innego środka łączności albo drogą pocztową, przy czym za datę zawiadomienia uważa się wtedy datę stempla pocztowego. Niedotrzymanie terminu przewidzianego wyżej może być usprawiedliwione szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi terminowe dopełnienie przez pracownika obowiązku określonego w tym przepisie, zwłaszcza jego obłożną chorobą połączoną z brakiem lub nieobecnością domowników albo innym zdarzeniem losowym.
Mogą jednak wystąpić przypadki, w których pracownik nie zechce skorzystać z przysługującego mu prawa do 2 dni wolnych i nie poinformuje pracodawcy o okolicznościach umożliwiających mu otrzymanie tego zwolnienia. Wówczas, skoro pracownik w dniu, w którym następuje oddanie krwi lub w dniu następnym, będzie wykonywał pracę, pracodawca może mu też polecić wykonywanie w tym dniu pracy w godzinach nadliczbowych, jeżeli wystąpią przesłanki, o których mowa w art. 151 § 1 kp.
Pojawia się również pytanie, czy pracownik może zrzec się wobec pracodawcy prawa do 2 dni wolnych z tytułu oddania krwi w przypadku gdy pracodawca wie, że pracownik oddał krew, ale pracownik informuje go, że nie zamierza skorzystać ze wspomnianego uprawnienia. Z literalnego brzmienia art. 9 i art. 9a ustawy wynika, że pracownikowi przysługuje omawiane uprawnienie, lecz nie ma on obowiązku z niego koniecznie skorzystać.
Podsumowując, uwzględniając zarysowane wyżej wątpliwości dotyczące obowiązującego stanu prawnego, można stwierdzić, że – jak się wydaje – polecenie pracownikowi wykonywania pracy (w tym pracy w godzinach nadliczbowych) w dniach, w których ma prawo skorzystać z wolnego w związku z oddaniem krwi, jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy pracownik wyrazi na to zgodę.
