Proces dziedziczenia obejmuje nie tylko majątek, lecz także zobowiązania zmarłego. Istnieją jednak prawa, które wyłączone są z masy spadkowej. Kluczowe pytanie, które zadaje sobie wielu spadkobierców, dotyczy tego, jak wygląda dziedziczenie składek ZUS i czy środki gromadzone w ZUS mogą zostać odzyskane przez bliskich.
Dziedziczenie składek ZUS po zmarłym
Temat dziedziczenia składek zgromadzonych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych jest jednym z najczęściej poruszanych zagadnień w kontekście prawa spadkowego i ubezpieczeń społecznych. Wiele osób żyje w przekonaniu, że pieniądze wpłacane do systemu emerytalnego przepadają w momencie śmierci ubezpieczonego, który nie zdążył przejść na emeryturę. Rzeczywistość jest jednak znacznie bardziej złożona i – co istotne – korzystniejsza dla spadkobierców i osób uprawnionych. Aby zrozumieć, co podlega dziedziczeniu, musimy najpierw rozróżnić strukturę składek, które każdy pracujący Polak odprowadza do systemu. Składka emerytalna nie jest jednolitym workiem pieniędzy, ponieważ jest dzielona na 2 podstawowe filary:
- I Filar (Konto podstawowe w ZUS-ie) obejmuje środki zapisane na głównym koncie ubezpieczonego w ZUS-ie, które są tzw. zapisem księgowym. Służą one do wyliczenia przyszłej emerytury, ale fizycznie tych pieniędzy tam nie ma – są one na bieżąco wypłacane obecnym emerytom. Środki z I filaru co do zasady nie podlegają dziedziczeniu. Jeśli ubezpieczony umrze przed emeryturą, kwoty te nie przechodzą na spadkobierców w formie gotówkowej;
- II Filar (OFE oraz Subkonto w ZUS-ie) to środki zgromadzone w Otwartych Funduszach Emerytalnych (OFE) oraz na specjalnym subkoncie w ZUS-ie. Są one traktowane jako prywatna własność ubezpieczonego w kontekście sukcesji. Jeśli ubezpieczony zmarł przed ustaleniem prawa do emerytury, środki te podlegają podziałowi i wypłacie osobom uprawnionym.
Kto może odziedziczyć składki w ZUS-ie?
Zgodnie z obowiązującymi przepisami do grupy osób uprawnionych do dziedziczenia składek ZUS należą:
- małżonek spadkodawcy – w ramach wspólności ustawowej małżeńskiej połowa środków zgromadzonych w czasie trwania małżeństwa przypada współmałżonkowi. Przekazanie to następuje zazwyczaj w formie wypłaty transferowej na rachunek emerytalny (np. na subkonto małżonka w ZUS-ie);
- osoby uposażone (wskazane) przez spadkodawcę – ubezpieczony ma prawo wskazać konkretne osoby (niekoniecznie z rodziny), które mają otrzymać środki po jego śmierci;
- spadkobiercy ustawowi – jeśli ubezpieczony nie wskazał nikogo konkretnego, środki wchodzą w skład masy spadkowej i są dzielone zgodnie z Kodeksem cywilnym.
Przykład 1.
Pan Jan pracował na etacie przez 25 lat i zmarł w wieku 52 lat. Należał do OFE i miał subkonto w ZUS-ie. Zmarł nagle, nie przechodząc na emeryturę. Pozostawił żonę i dwoje dzieci. Nie złożył on za życia żadnej dyspozycji dotyczącej osób uposażonych. Co stanie się z jego środkami zgromadzonymi w ZUS-ie? Żona pana Jana otrzyma połowę środków zgromadzonych w okresie ich małżeństwa. Pozostała część zostanie podzielona po równo między żonę i dzieci (zgodnie z prawem spadkowym). Z racji tego, że mężczyzna był członkiem OFE, rodzina musi w pierwszej kolejności złożyć wniosek do funduszu emerytalnego. OFE ma obowiązek zawiadomić ZUS o śmierci członka, a ZUS następnie automatycznie (lub na wniosek) dzieli środki na subkoncie w analogiczny sposób, jak zrobiło to OFE.
Przykład 2.
Pani Anna urodziła się po 1968 roku i nigdy nie przystąpiła do OFE. Całość jej składek emerytalnych (część trafiająca do II filaru) była ewidencjonowana wyłącznie na subkoncie w ZUS-ie. Kobieta była panną i wskazała swoją siostrę jako osobę uposażoną w dokumentach ZUS. Co stanie się z jej środkami zgromadzonymi w ZUS-ie? Całość kwoty zgromadzonej na subkoncie przypadnie siostrze zmarłej. Nie ma znaczenia, czy pani Anna miała innych spadkobierców (np. rodziców). Wskazanie osoby uposażonej „nadpisuje” standardowe prawo spadkowe w tym konkretnym zakresie. Siostra Pani Anny musi złożyć wniosek bezpośrednio do ZUS-u (formularz USS) wraz z aktem zgonu.
Przykład 3.
Pan Marek był rozwodnikiem, mieszkał sam, nie należał do OFE i nie wskazał nikogo do dziedziczenia składek na subkoncie. Miał jednego syna, z którym nie utrzymywał kontaktu. Co stanie się z jego środkami zgromadzonymi w ZUS-ie? Środki te wejdą do masy spadkowej. Syn pana Marka, po uzyskaniu aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza lub prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, może udać się do ZUS-u i wypłacić te pieniądze.
Dziedziczenie składek ZUS a kwestie podatkowe
Wypłata środków z subkonta ZUS i OFE ma specyficzny status podatkowy. Nabywca nie musi obawiać się podatku od spadków i darowizn, ponieważ nie jest on tutaj stosowany. Wypłata gotówkowa dla osób uprawnionych jest jednak obciążona 19% zryczałtowanym podatkiem dochodowym (tzw. podatkiem Belki). ZUS lub OFE, wypłacając pieniądze, potrąca ten podatek automatycznie i wypłaca uprawnionemu kwotę netto. Jeśli środki trafiają na subkonto małżonka (zamiast do ręki), podatek nie jest pobierany w momencie transferu – zostanie on pobrany dopiero przy wypłacie emerytury małżonka.
Przykład 4.
Pan Robert był kawalerem i nie miał dzieci. Na swoim subkoncie w ZUS-ie zgromadził kwotę 100 000 zł. Jako osobę uposażoną wskazał swoją siostrę – panią Beatę. Mężczyzna zmarł przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Jak będzie wyglądało dziedziczenie pieniędzy zgromadzonych w ZUS-ie? Pani Beata jest osobą uposażoną i nie była żoną zmarłego, więc ZUS wypłaci jej środki w formie pieniężnej na wskazany przez nią rachunek bankowy. Środki te podlegają zryczałtowanemu podatkowi dochodowemu w wysokości 19% (tzw. podatek od zysków kapitałowych, choć stosowany tutaj specyficznie do wypłat z systemów emerytalnych). Podatek dochodowy wyniesie dokładnie 19 000 zł (tj. 19% od kwoty 100 000 zł). Beata otrzyma więc na rękę kwotę 81 000 zł. Uprawniona nie musi jednak samodzielnie odprowadzać podatku do Urzędu Skarbowego ani wykazywać tej kwoty w swoim rocznym zeznaniu PIT. ZUS w tym przypadku pełni funkcję płatnika – sam oblicza, potrąca i odprowadza podatek do fiskusa.
Jak sprawdzić, czy możemy ubiegać się o składki ZUS na drodze dziedziczenia?
Wiele osób nie wie, że ich bliscy mieli subkonto lub środki w OFE. ZUS ma obowiązek informowania ubezpieczonych o stanie ich konta raz w roku, ale po śmierci ubezpieczonego formalna korespondencja ustaje. Spadkobiercy zainteresowani nabyciem składek ubezpieczeniowych zmarłego powinni sprawdzić, czy zmarły miał członkostwo w jakimś OFE (można to zrobić, wysyłając zapytanie do ZUS-u), a następnie złożyć wniosek o wypłatę środków z subkonta bezpośrednio w placówce ZUS-u lub przez portal eZUS. Prawo do dziedziczenia składek z subkonta ZUS zależy od tego, kiedy zmarły się urodził:
- osoby urodzone przed 1949 rokiem – w ich przypadku sprawa jest prosta – nie miały one subkonta w ZUS-ie ani nie należały do OFE. Środki te nie podlegają dziedziczeniu w formie gotówkowej (chyba że zmarły pobierał już emeryturę kapitałową, ale to rzadkie przypadki);
- osoby urodzone po 1948 roku – to grupa, która ma subkonto w ZUS-ie. Jeśli zmarły pracował legalnie po 1999 roku, istnieje niemal 100% pewności, że na jego subkoncie znajdują się środki podlegające wypłacie dla bliskich.
Zarówno w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i ustawie o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych nie znajdziemy przepisów odnoszących się do terminu wygaśnięcia roszczenia o wypłatę środków z subkonta zmarłego. W praktyce oznacza to, że prawo do tych pieniędzy nie przedawnia się z upływem czasu, co potwierdza też ugruntowana praktyka ZUS-u oraz literalna wykładnia przepisów. Oczywiście zawsze warto zająć się tą sprawą jak najszybciej, tj. tuż po uregulowaniu formalności spadkowych.
Podsumowanie
Spadkobierca ma prawo do znacznej części składek ubezpieczonego, nawet jeśli ten nie zdążył przejść na emeryturę. Dziedziczeniu podlegają środki z II filaru (OFE) oraz subkonta w ZUS-ie. Nie podlegają mu natomiast składki z I filaru (konta podstawowego). Nabycie składek ubezpieczeniowych w drodze dziedziczenia nie następuje jednak z mocy samego prawa. Spadkobiercy lub osoby uposażone muszą wykazać inicjatywę i złożyć w tym celu odpowiednie wnioski. W dobie informatyzacji ZUS-u proces ten jest coraz prostszy, jednak wymaga podstawowej wiedzy o tym, że takie pieniądze w ogóle istnieją.
