W poniższym artykule przyjrzymy się sytuacji dłużnika alimentacyjnego, który utracił zatrudnienie i zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy (PUP). Wyjaśnimy, jak status dłużnik alimentacyjny jako bezrobotny wpływa na proces egzekucji oraz jakie formy wsparcia może on otrzymać z PUP, aby odzyskać stabilność finansową. Odpowiemy również na kluczowe pytania dotyczące możliwości ubiegania się o obniżenie, zniesienie lub umorzenie zasądzonych świadczeń alimentacyjnych w obliczu braku stałych dochodów.
Kto jest dłużnikiem alimentacyjnym?
Definicję dłużnika alimentacyjnego zawiera Ustawa z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Bezskuteczność egzekucji to sytuacja, w której wyniku w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych, albo postępowanie upadłościowe, w którego toku w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie otrzymano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych.
Za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności z powodu:
braku podstawy prawnej do podjęcia czynności zmierzających do wykonania tytułu wykonawczego w miejscu zamieszkania dłużnika,
braku możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą.
Działania wobec dłużnika alimentacyjnego
W przypadku bezskuteczności egzekucji osoba uprawniona może złożyć do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na jej miejsce zamieszkania wniosek o podjęcie działań wobec dłużnika alimentacyjnego wraz z zaświadczeniem organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne o bezskuteczności egzekucji zawierającym informację o stanie egzekucji, przyczynach jej bezskuteczności oraz o działaniach podejmowanych w celu wyegzekwowania zasądzonych alimentów.
W kolejnym kroku po otrzymaniu wniosku organ ten występuje z wnioskiem do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dłużnika alimentacyjnego o podjęcie działań wobec tego dłużnika. W ramach działań przeprowadzany jest wywiad alimentacyjny.
Organ właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dłużnika, tj. wójt, burmistrz, prezydent miasta, zobowiązuje dłużnika alimentacyjnego do zarejestrowania się jako bezrobotny albo jako poszukujący pracy w przypadku braku możliwości zarejestrowania się jako bezrobotny wraz ze wskazaniem nie dłuższego niż 30-dniowego terminu na wykonanie tego zobowiązania oraz informuje właściwy powiatowy urząd pracy o potrzebie aktywizacji zawodowej dłużnika alimentacyjnego, jeśli dłużnik ten nie może wywiązać się ze swoich zobowiązań z powodu braku zatrudnienia.
Jeśli dłużnik alimentacyjny odmówi zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny albo poszukujący pracy w wyznaczonym terminie przez organ właściwy dla dłużnika lub odmówi bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji prac społecznie użytecznych, organ właściwy dla dłużnika wszczyna postępowanie dotyczące uznania go za uchylającego się od zobowiązań alimentacyjnych. Kiedy decyzja o wszczęciu postępowanie jest już ostateczna, czyli nie podlega zaskarżeniu, składany jest wniosek o ściganie za przestępstwo niealimentacji.
Zatrzymanie prawa jazdy dłużnika alimentacyjnego
Dodatkowo po uzyskaniu z centralnej ewidencji kierowców informacji, że dłużnik alimentacyjny ma uprawnienie do kierowania pojazdami, kierowany jest wniosek do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnika wraz z odpisem decyzji wszczynającej postępowanie.
Działania aktywizacyjne PUP, gdy dłużnik alimentacyjny jako bezrobotny szuka pracy
Bezrobotny dłużnik alimentacyjny może liczyć na pewne przywileje w kierowaniu go do zatrudnienia przez Powiatowy Urząd Pracy.
Dłużnicy alimentacyjni w rozumieniu Ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mogą zostać skierowani przez starostę do wykonywania przez okres do 6 miesięcy pracy niezwiązanej z wyuczonym zawodem, w wymiarze nieprzekraczającym połowy pełnego wymiaru czasu pracy, w instytucjach użyteczności publicznej oraz organizacjach zajmujących się problematyką kultury, oświaty, sportu i turystyki, opieki zdrowotnej lub pomocy społecznej na zasadzie robót publicznych.
Umorzenie alimentów
Jeśli chodzi o alimenty, to dłużnik alimentacyjny może domagać się umorzenia zaległości alimentacyjnych w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym jedynie w wypadku ich spłaty, przedawnienia, pozbawienia wykonalności tytułu egzekucyjnego.
W przypadku wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego można umorzyć należności obejmujące: należności wierzyciela alimentacyjnego do wysokości zasądzonych miesięcznie świadczeń, należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy do ich całkowitego zaspokojenia, należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, w następującej wysokości:
30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;
50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;
100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.
Przy czym na wniosek dłużnika alimentacyjnego możliwe jest umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej.
Czy dłużnik alimentacyjny jako bezrobotny może liczyć na obniżenie alimentów?
Jeśli chodzi o obniżenie alimentów, wskazać należy, że sam fakt, że dłużnik alimentacyjny jest bezrobotny, nie powoduje obniżenia obowiązku alimentacyjnego. Wysokość alimentów zależy od dwóch czynników:
usprawiedliwionych potrzeb dziecka obejmujących koszty np. wyżywienia, odzieży, edukacji, mieszkania czy opieki zdrowotnej;
możliwości zarobkowych i majątkowych rodzica, przy czym wysokość alimentów nie jest ustalana wyłącznie na podstawie realnie osiąganych dochodów.
Warto pamiętać, że obowiązek alimentacyjny może być realizowany nie tylko przez płacenie pieniędzy. Jeśli jeden z rodziców sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, jego wkład może być uznany za spełnienie obowiązku alimentacyjnego w całości lub w części w ten sposób. W takim wypadku drugi rodzic, który nie opiekuje się dzieckiem na co dzień, jest zobowiązany do pokrywania kosztów jego utrzymania.
Zgodnie natomiast z art. 138 kro w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Zmiana stosunków to zmiana usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego albo zmiana w zakresie możliwości zarobkowych zobowiązanego do alimentacji, wskutek czego ustalony zakres obowiązku alimentacyjnego wymaga skorygowania przez stosowne zwiększenie albo zmniejszenie wysokości świadczeń alimentacyjnych. Nie ulega wątpliwości, że z czasem potrzeby uprawnionego oraz możliwości zobowiązanego ulegają zmianie, tym samym może ulegać zmianie wysokość alimentów. Zmiana stosunków może prowadzić do uchylenia obowiązku alimentacyjnego bądź do podwyższenia lub obniżenia alimentów. Dla stwierdzenia, czy nastąpiła zmiana, należy uwzględnić istniejące warunki i okoliczności na tle sytuacji ogólnej, w tym, czy mają charakter trwały. Sam fakt pozostawania bezrobotnym dłużnikiem alimentacyjnym nie uchyla obowiązku alimentacyjnego. Nierzadkie są przypadki, kiedy rodzic celowo nie podejmuje pracy lub pracuje „na czarno”, by uniknąć płacenia alimentów. W takim wypadku sąd może przypisać mu dochód hipotetyczny oparty na średnich zarobkach w danym regionie lub zawodzie, które mógłby uzyskać zobowiązany do alimentów, gdyby wykorzystał swoje możliwości zarobkowe. Wtedy też fakt pozostawania bezrobotnym dłużnikiem alimentacyjnym może okazać się bez znaczenia.
Uchylenie obowiązku alimentacyjnego
Obowiązek alimentacyjny zazwyczaj kończy się, gdy dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie, co ma miejsce po zdobyciu wykształcenia i przygotowaniu do zawodu. Wtedy dłużnik może wystąpić o jego uchylenie. Osiągnięcie pełnoletności nie zwalnia automatycznie rodziców z obowiązku alimentacyjnego. Pełnoletnie dziecko ma prawo do alimentów, jeśli wciąż nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, np. z powodu kontynuowania nauki. W przypadku dzieci niepełnoletnich obowiązek alimentacyjny rodziców jest praktycznie bezdyskusyjny. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, w której dziecko posiada własne dochody lub majątek, które w pełni pokrywają koszty jego utrzymania.
Pozew taki podlega opłacie w zależności od wartości przedmiotu sporu, którą stanowi kwota alimentów, których uchylenia domaga się dłużnik, pomnożona przez 12 miesięcy. Dłużnik alimentacyjny może ubiegać się o zwolnienie go od konieczności poniesienia opłaty od pozwu w takiej sytuacji. Podstawę do tego daje art. 102 Ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W tym wypadku musi złożyć wniosek zwolnienia od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek. Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru.
- możliwość samodzielnego utrzymania się przez dziecko;
- sytuacja, kiedy świadczenie alimentacyjne na rzecz pełnoletniego dziecka jest połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla rodziców;
- sytuacja, kiedy dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania;
- wyjście przez uprawnionego do alimentów ze stanu niedostatku;
- utrata przez zobowiązanego do alimentów wszelkich możliwości majątkowych lub zarobkowych;
- sytuacja, gdy żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, z wyjątkiem alimentów na małoletnie dziecko.
Przykład 1.
Pan Adam jest zarejestrowany od 14 października 2025 roku w urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Oficjalnie deklaruje brak dochodów. Wcześniej prowadził własną firmę, w której zajmował się naprawą samochodów i sprzedażą używanych samochodów. W rzeczywistości mężczyzna, z wykształcenia mechanik samochodowy, od kilku miesięcy pracuje „na czarno” w warsztacie samochodowym. Zyskuje z tego tytułu dochód szacowany na około 4500-5000 zł netto miesięcznie. Pan Adam ma dwie córki – 9-letnią Monikę i 23-letnią Magdalenę. Dotychczas płacił na każde z dzieci po 1000 zł. Pan Adam, twierdząc, że jest bezrobotny i nie ma środków, złożył pozew o obniżenie alimentów na młodszą córkę i uchylenie alimentów na starszą. Co w tej sytuacji może zrobić sąd? Sąd może uznać brak podstaw do obniżenia alimentów na małoletnią córkę. W przypadku starszej córki będzie konieczne zbadanie, czy zachodzi potrzeba jej dalszej alimentacji.
Dłużnik alimentacyjny jako bezrobotny - podsumowanie
Podsumowując, fakt bycia bezrobotnym nie zwalnia rodzica z obowiązku płacenia zasądzonych alimentów. Sądy biorą pod uwagę nie tylko aktualne dochody, ale przede wszystkim możliwości zarobkowe zobowiązanego do alimentów. To samo dotyczy bezrobotnych dłużników alimentacyjnych. Urzędy pracy oferują dla dłużników alimentacyjnych szczególne formy wsparcia. Możliwe jest obniżenie alimentów lub ich uchylenie, jednak następuje to w szczególnych przypadkach, a nie w przypadku każdego bezrobotnego.
