Jesteśmy coraz bliżej społecznej rewolucji, a w zasadzie zmiany, która powinna być dla wszystkich naturalna. Nie każdy może lub chce wziąć ślub, przez co następnie musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w razie choroby lub śmierci swojej lub partnera. Dochodzą jeszcze kwestie podatkowe i te związane z darowizną. Ogólnie konkubenci od strony prawnej nie mają zbyt łatwo. Teraz to się może zmienić, bowiem do Sejmu trafił projekt ustawy regulującej status osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu. Jest już po pierwszym czytaniu, w którym został przegłosowany. Jest to jednak regulacja kompromisowa, odmienna od pierwotnych koncepcji związków partnerskich, której celem jest zapewnienie określonego minimum ochrony prawnej bez tworzenia nowej instytucji stanu cywilnego konkurencyjnej wobec małżeństwa.
Status osoby najbliższej – uzasadnienie projektu ustawy
Nie ma co ukrywać – ustawa regulująca status osoby najbliższej zawsze będzie budziła kontrowersje. Jedni traktują ją jako atak na tradycyjne polskie rodziny, inni jako nieodzowny element nowoczesnego świata, jeszcze inni jako kompromis, który nikogo nie jest w stanie zadowolić. Warto zatem zapoznać się z uzasadnieniem, aby wiedzieć, co przyświecało prawodawcy przy tworzeniu projektu ustawy.
Uzasadnienie projektu ustawy wyraźnie wskazuje, że jej wprowadzenie jest odpowiedzią na realne i narastające potrzeby społeczne. Ustawodawca odwołuje się do zmian demograficznych, ewolucji modeli życia rodzinnego oraz wzrostu liczby osób pozostających w trwałych, wieloletnich związkach nieformalnych – zarówno różnopłciowych, jak i jednopłciowych.
W obowiązującym stanie prawnym osoby te, mimo faktycznego prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, wzajemnej opieki i solidarności ekonomicznej, pozostają w znacznej mierze „niewidoczne” dla prawa. Skutkuje to licznymi problemami praktycznymi, takimi jak:
- brakiem dostępu do informacji medycznej;
- trudnościami w reprezentowaniu partnera przed organami administracji państwowej;
- brakiem instrumentów zabezpieczenia majątkowego;
- koniecznością każdorazowego posługiwania się pełnomocnictwami, często nieakceptowanymi w praktyce instytucjonalnej.
Projekt ustawy nie ma zatem tworzyć nowego modelu rodziny, lecz umożliwić osobom dorosłym świadome i formalne uregulowanie podstawowych aspektów wspólnego życia, na podstawie zasady autonomii woli i równego traktowania.
Status osoby najbliższej – umowa o wspólnym pożyciu
Najważniejszym elementem projektowanej regulacji jest umowa o wspólnym pożyciu. Będą mogły ją zawrzeć dwie osoby pełnoletnie, niezależnie od płci, pod warunkiem złożenia przed notariuszem zapewnienia o braku przeszkód do jej zawarcia. Forma aktu notarialnego ma zapewnić bezpieczeństwo obrotu prawnego, pewność co do treści oświadczeń stron oraz ich świadomego charakteru.
Zgodnie z art. 7 projektu umowa składa się z dwóch części:
- części obligatoryjnej, obejmującej dane stron oraz oświadczenia składane pod rygorem odpowiedzialności karnej, oraz
- części fakultatywnej, w której strony mogą – w granicach ustawy – ukształtować swoje wzajemne prawa i obowiązki.
W części fakultatywnej umowy strony mogą w szczególności wprowadzić:
- postanowienie o ustanowieniu umownej wspólności majątkowej albo o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków oraz postanowienia określające ich szczegółowe zasady;
- postanowienie na wypadek rozwiązania umowy o przyjęciu wzajemnie, względem siebie albo w stosunku do jednej osoby najbliższej w związku, obowiązku alimentacyjnego;
- postanowienie o prawie do korzystania z mieszkania i przedmiotów urządzenia domowego przysługującego jednej ze stron umowy przez drugą stronę umowy oraz postanowienia, na wypadek rozwiązania umowy, o terminie na opuszczenie mieszkania;
- upoważnienie do wzajemnego dostępu do informacji na temat stanu zdrowia i dokumentacji medycznej wraz z określeniem jego zakresu;
- pełnomocnictwo ogólne do działania w imieniu drugiej osoby najbliższej w związku przed sądami i organami administracji publicznej;
- pełnomocnictwo do działania za drugą osobę najbliższą w związku w sprawach zwykłego zarządu w razie przemijającej przeszkody;
- postanowienia o możliwości i warunkach rozwiązania umowy przez osobiste złożenie przed notariuszem oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy przez jedną ze stron, z określeniem sposobu, w jaki notarialnie poświadczony odpis oświadczenia woli o rozwiązaniu umowy doręczany jest drugiej stronie umowy;
- załącznik z testamentami stron umowy, określającymi zasady dziedziczenia po sobie nawzajem.
Uzasadnienie projektu podkreśla, że taki model ma umożliwić maksymalną elastyczność i dostosowanie treści umowy do indywidualnej sytuacji życiowej stron, co odróżnia ją od sztywnego modelu małżeństwa.
Jednocześnie projekt wprost wyklucza możliwość wspólnej adopcji dzieci lub przysposobienia dziecka drugiej strony. W uzasadnieniu ustawodawca wyraźnie akcentuje, że regulacja nie ingeruje w konstytucyjnie chroniony model małżeństwa i rodziny, a jej zakres został celowo ograniczony do sfery cywilnoprawnej i administracyjnej.
Status osoby najbliższej i jego rejestracja
Zawarcie umowy o wspólnym pożyciu nie wywołuje automatycznie skutków prawnych. Status osoby najbliższej powstaje dopiero z chwilą wpisu do rejestru prowadzonego przez kierownika urzędu stanu cywilnego. Twórca projektu podkreśla, że nie jest to nowy stan cywilny, lecz szczególna kategoria prawna mająca znaczenie funkcjonalne – zwłaszcza w relacjach z podmiotami publicznymi.
W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że rejestracja ma zapobiegać nadużyciom oraz zapewniać jednoznaczność co do istnienia statusu osoby najbliższej, np. w sytuacjach nagłych, takich jak hospitalizacja czy śmierć jednej ze stron.
Stosunki majątkowe stron umowy
Co do zasady z chwilą zawarcia umowy strony pozostaną w ustroju rozdzielności majątkowej. Jest to świadome odejście od modelu znanego z małżeństwa. Projektodawca wskazuje, że osoby decydujące się na umowę o wspólnym pożyciu często mają już ukształtowaną sytuację majątkową i oczekują większej autonomii finansowej.
Ustawa dopuszcza jednak ustanowienie wspólności majątkowej w drodze postanowień umownych. Wówczas, o ile strony nie postanowią inaczej, do majątku wspólnego wchodzą:
- wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdej ze stron;
- renta należna poszkodowanej stronie z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jej potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
- dochody z majątku wspólnego stron.
Dodatkowo nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obu stron umowy, należą do ich majątku wspólnego, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. Przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego strony umowy wchodzą do jej majątku osobistego, o ile strona nie postanowi inaczej.
Umowa o wspólnym pożyciu a małżeństwo
Projekt jednoznacznie przesądza, że zawarcie małżeństwa przez osoby związane umową o wspólnym pożyciu powoduje automatyczne ustanie tej umowy. Od tej chwili zastosowanie mają przepisy prawa małżeńskiego, w tym wprowadzona zostaje ustawowa wspólność majątkowa, chyba że strony postanowią inaczej.
Istotne jest również to, że projekt nie wprowadza ustawowego dziedziczenia między stronami umowy. Jak podkreślono w uzasadnieniu, decyzja ta ma zapobiegać zatarciu granic pomiędzy umową o wspólnym pożyciu a małżeństwem. Ewentualne zabezpieczenie sukcesyjne możliwe jest wyłącznie poprzez testament.
Ustanie i rozwiązanie umowy
Umowa o wspólnym pożyciu ustaje w razie śmierci jednej ze stron, jej rozwiązania lub zawarcia małżeństwa. Projekt przewiduje także możliwość jej unieważnienia, m.in. w przypadku wad oświadczenia woli, a także poprzez prawomocne orzeczenie sądu. Jednocześnie projekt daje możliwość ustalenia nieistnienia umowy o wspólnym pożyciu. Skutkiem ustania umowy będzie w każdym przypadku utrata statusu osoby najbliższej w związku.
Na szczególną uwagę zasługuje uproszczona procedura rozwiązania umowy. Może ona nastąpić zarówno na podstawie zgodnych oświadczeń stron złożonych przed notariuszem, jak i – jeżeli umowa tak stanowi – poprzez jednostronne oświadczenie jednej ze stron. W ocenie projektodawcy ma to zapewnić równowagę pomiędzy stabilnością związku a poszanowaniem autonomii osobistej.
Status osoby najbliższej – podsumowanie
Projekt ustawy o statusie osoby najbliższej nie jest rewolucją, a niewielkim krokiem w kierunku dostosowania prawa do realiów społecznych i przepisów unijnych. Z uzasadnienia jasno wynika, że celem ustawodawcy nie jest redefinicja instytucji małżeństwa, lecz zapewnienie minimum bezpieczeństwa prawnego osobom, które – z różnych względów – funkcjonują poza nim.
Jeżeli projekt zostanie uchwalony w proponowanym kształcie, stanie się pierwszym – ale bardzo ważnym – krokiem ku zmianom w polskim prawie cywilnym i rodzinnym, wyznaczając nowy standard ochrony relacji opartych na wspólnym pożyciu, odpowiedzialności i wzajemnej lojalności.
Polecamy:
