Podział majątku wspólnego po ustaniu małżeństwa zakłada równe udziały dla każdej ze stron. Jednak w szczególnych okolicznościach możliwe jest ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym. Taka sytuacja budzi wiele pytań, w tym kluczowe: czy sąd może przyznać całość majątku, czyli 100% udziału, tylko jednemu z małżonków? Wyjaśniamy, jakie przesłanki muszą zostać spełnione.
Moment, kiedy można dokonać podziału majątku małżonków
Podział majątku wspólnego może nastąpić z chwilą ustania wspólności majątkowej. Wspólność majątkowa małżonków ustaje w następujących sytuacjach:
- w przypadku orzeczenia rozwodu;
- w przypadku orzeczenia separacji;
- w przypadku orzeczenia sądu o rozdzielności małżeńskiej mimo formalnego pozostawania przez małżonków w związku małżeńskim;
- z chwilą zawarcia przed notariuszem umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność majątkową;
- w przypadku ubezwłasnowolnienia małżonka;
- w przypadku ogłoszenia upadłości małżonka;
- z chwilą śmierci jednego z małżonków.
Sposoby podziału majątku a ustalenie nierównych udziałów
Istnieją dwa sposoby podziału majątku po rozwodzie:
- umowny podział majątku,
- sądowy podział majątku.
Umowny podział majątku może nastąpić poprzez zawarcie umowy pomiędzy byłymi małżonkami. Przepisy prawa w niektórych wypadkach wymagają szczególnej formy, najczęściej aktu notarialnego. Dlatego też, dokonując podziału majątku, w którego skład wchodzi nieruchomość czy przedsiębiorstwo, konieczne jest dochowanie przewidzianych w przepisach prawa form czynności prawnych.
W braku porozumienia o podziale majątku rozstrzygać będzie sąd. W tym celu każdy z małżonków może złożyć wniosek o podział majątku wspólnego. Jeśli o podziale majątku nie orzekł sąd okręgowy w sprawie rozwodowej, wniosek taki składa się do wydziału cywilnego sądu rejonowego właściwego według miejsca położenia majątku. Wniosek o podział majątku wspólnego podlega opłacie stałej w kwocie 1000 zł, ale jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału tego majątku, pobiera się opłatę stałą w kwocie 300 zł.
Co wchodzi w skład majątku podlegającego podziałowi?
Objęte podziałem majątku są składniki stanowiące majątek wspólny, czyli przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej małżeńskiej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, a w szczególności:
- pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
- dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
- kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie w ZUS-ie;
- środki zgromadzone na koncie ogólnoeuropejskiego indywidualnego produktu emerytalnego oraz na subkoncie ogólnoeuropejskiego indywidualnego produktu emerytalnego.
Ponadto w toku postępowania o podział majątku wspólnego przepisy art. 45 § 1 kro wyróżniają 2 sytuacje związane z rozliczeniem nakładów pomiędzy małżonkami:
- zwrot wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków;
- zwrot wydatków i nakładów, które jedno z małżonków poczyniło ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.
Wniosek o ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym
Art. 43 kro określa, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Zasada ta obowiązuje bez względu na stopień, w jakim każde z małżonków przyczyniło się do powstania majątku wspólnego i co ważne, zasada ta nie doznaje ograniczeń z powodu przyczyn ustania wspólności. Odpowiada bowiem normalnemu układowi stosunków wzajemnych w małżeństwie, w którym dorobek jest z reguły owocem wspólnych starań obojga małżonków, niezależnie od tego, w jakiej postaci starania te się przejawiają. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.
Przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Wskazać należy, że przyczynienie się małżonków do powstania wspólnego majątku stanowią nie tylko ich działania prowadzące bezpośrednio do powiększenia i tego majątku, ale kształtuje je całokształt starań o założoną rodzinę i jej potrzeby. Nie można uznać, że o stopniu tego przyczynienia nie decyduje sama wysokość dochodów osiąganych przez małżonków, tylko to, czy posiadanymi zasobami małżonkowie gospodarują racjonalnie, a w szczególności, czy lekkomyślnie ich nie trwonią.
Jednocześnie nawet w wypadku faktycznej nierówności przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego, art. 43 § 2 kro może mieć zastosowanie tylko wówczas, gdy małżonek, przeciwko któremu skierowane jest żądanie ustalenia nierównego udziału, w sposób rażący lub uporczywy nie przyczynia się do powstania majątku wspólnego stosownie do posiadanych sił i możliwości zarobkowych.
W razie sporu co do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym sąd może w tym przedmiocie orzec postanowieniem wstępnym.
Przy ocenie przesłanek ustalenia nierównych udziałów, znaczenie ma zatem wina odnoszona do nieprzyczyniania się lub przyczyniania się w mniejszym stopniu, niż to wynika z możliwości małżonka, do powstania majątku wspólnego. Ma to miejsce, gdy jeden małżonków nie przyczynia się stosownie do swoich sił i możliwości zarobkowych do powstania majątku i w tym zakresie można przypisać mu winę.
- niepodejmowanie pracy zarobkowej;
- ryzykowne przedsięwzięcia gospodarcze;
- doprowadzenie do powstania zadłużenia i na skutek ich ukrywania, znaczącego zwiększenia wydatków z majątku wspólnego, związanych z postępowaniami egzekucyjnymi;
- wypowiadanie kredytów bankowych;
- dopuszczenie się przestępstw przeciwko mieniu z winy umyślnej, skutkujących wielomiesięcznym pobytem w areszcie tymczasowym;
- przeprowadzenie postępowania karnego generującego znaczne koszty i uniemożliwiającego osiąganie dochodów.
W przypadku zgłoszenia żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym nie ma ograniczeń co do tego, jak rozłożyć ich proporcje. Zdarzały się przypadki, kiedy sąd ustalił, że udział jednego małżonka w majątku wspólnym wynosi 100%, a drugiego 0% Wynika to m.in. z postanowienia Sądu Okręgowego w Lublinie II Wydział Cywilny Odwoławczy z 26 października 2017 roku (sygn. II Ca 398/17), gdzie wskazano, że w postanowieniu z 31 stycznia 2017 roku Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie rozpoznawanym wskutek apelacji, taki rozkład udziałów został przyjęty. Przepisy nie wskazują minimalnej granicy rozkładu proporcji udziałów w majątku wspólnym. Dlatego możliwe jest ustalenie ich w proporcji 100% do 0%.
Przykład 1.
Pani Natalia i pan Tobiasz zawarli związek małżeński w maju 2020 roku. Pani Natalia pracowała, zajmowała się domem, wychowywała ich dziecko, które urodziło się w 2021 roku. Małżonkowie kupili mieszkanie. Pan Tobiasz pracował dorywczo i nadużywał alkoholu. Nie interesował się spłatą kredytu, domem czy rodziną. Ponadto zdradził panią Natalię, czego skutkiem był rozwód. Czy w sprawie o podział majątku może ona domagać się nierównych udziałów?
W tej sytuacji pani Natalia może w sprawie o podział majątku zgłosić wniosek o ustalenie nierównych udziałów, jednak ostatecznie zdecyduje o tym sąd dokonujący podziału majątku. Są jednak na to szanse, aby rozliczenie nastąpiło w innych proporcjach niż po połowie.
Sądowa sprawa o podział majątku – co jest istotne do ustalenia przez sąd?
W sprawie o podział majątku sąd ustala skład i wartość majątku ulegającego podziałowi. Następnie dokonuje jego rozliczenia na podstawie ustalonych udziałów. Zasadą jest, że podział majątku wspólnego obejmuje składniki należące do danego majątku w dacie ustania wspólności oraz istniejące w chwili dokonywania podziału.
Nie uwzględnia się natomiast tych przedmiotów, które w czasie trwania wspólności majątkowej lub po jej ustaniu zostały zbyte zgodnie z przepisami art. 36–40 kro, art. 1035–1036 kc bądź zużyte w toku normalnego użytkowania.
Skutkiem postanowienia o podziale majątku jest to, że z chwilą uprawomocnienia się postanowienia przyznającego dotychczasowym współwłaścicielom części lub jednemu z nich całość rzeczy własność przechodzi na uczestników wskazanych w postanowieniu.
Ponadto, jeżeli w wyniku podziału całość rzeczy albo jej część przypadnie współwłaścicielowi, który nie włada tą rzeczą lub jej częścią, sąd w postanowieniu o orzeknie również co do jej wydania lub opróżnienia przez drugiego współwłaściciela pomieszczeń znajdujących się na nieruchomości, określając stosownie do okoliczności termin wydania rzeczy lub opróżnienia pomieszczeń. Następuje to na podstawie art. 624 kpc. Określenie terminu wydania nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego lub jej części bądź opróżnienia znajdujących się na niej pomieszczeń następuje z uwzględnieniem interesu społeczno-gospodarczego.
Podsumowanie - ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym
Podsumowując, nie ma ograniczeń co do tego, jakie proporcje udziałów może ustalić sąd w przypadku orzekania o nierównych udziałach w majątku wspólnym. Może to być udział wynoszący 100% dla jednego małżonka. To jednak nastąpi w bardzo wyjątkowych sytuacjach. Ustalenie takiej proporcji prowadzi bowiem do całkowitego pozbawienia udziału drugiego małżonka w majątku wspólnym.
