Krajowe prawo przewiduje konieczność podjęcia określonych działań w przypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego. Nadzór nad nieletnim spoczywa przede wszystkim na kuratorze sądowym, jednak sprawowanie kontroli nad małoletnim może być realizowane także przez organizacje społeczne, pracodawcę lub osobę godną zaufania. Jakie są aktualnie obowiązujące zasady w tym zakresie i na czym dokładnie polega nadzór nad nieletnim? Więcej na ten temat w artykule.
Nadzór nad nieletnim – obowiązujące przepisy oraz zakres stosowania
Zasady sprawowania nadzoru nad nieletnim oraz wykonywania wobec niego innych czynności o charakterze wychowawczym określają przepisy Ustawy z dnia 9 czerwca 2022 roku o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, zwanej dalej „ustawą”.
Przepisy ustawy stosuje się w zakresie:
- postępowania w sprawach o demoralizację – wobec osób, które ukończyły 10 lat i nie są pełnoletnie;
- postępowania w sprawach o czyny karalne – wobec osób, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat;
- wykonywania środków wychowawczych, środka leczniczego lub środka poprawczego – wobec osób, względem których środki te zostały orzeczone, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez te osoby 21 lat, chyba że niniejsza ustawa stanowi inaczej.
Należy podkreślić, że ilekroć w ustawie jest mowa o nieletnich – rozumie się przez to osoby, o których mowa powyżej.
Jak stanowi art. 2 omawianego aktu prawnego, przewidziane w ustawie działania podejmuje się w przypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego.
Czynności kuratora sądowego i sprawowanie nadzoru nad nieletnim
Kurator sądowy organizuje i prowadzi działania mające na celu pomoc nieletniemu w zmianie nagannych zachowań i postaw, w kierunku postaw społecznie pożądanych. Oznacza to zatem, że kurator sądowy:
- sprawuje nadzór nad nieletnim;
- kontroluje wykonywanie środka wychowawczego wskazanego w art. 7 pkt 2 ustawy albo środka, o którym mowa w art. 18 ust. 1 ustawy – gdy wynika to z postanowienia sądu rodzinnego;
- organizuje i kontroluje wykonywanie przez nieletniego zobowiązania do wykonania prac społecznych.
Zgodnie z art. 7 pkt 2 ustawy środkiem wychowawczym wobec nieletniego jest zobowiązanie do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia wyrządzonej szkody w całości albo w części, do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, do wykonania prac społecznych, do przeproszenia pokrzywdzonego, do podjęcia nauki lub pracy, do uczestniczenia w odpowiednich zajęciach o charakterze wychowawczym, terapeutycznym, w szczególności terapii uzależnień, psychoterapii, psychoedukacji, lub szkoleniowym, do powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, do powstrzymania się od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób lub do zaniechania używania substancji psychoaktywnej.
Z kolei w myśl art. 18 ust. 1 ustawy sąd rodzinny może:
- zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego, a także do ścisłej współpracy ze szkołą, do której nieletni uczęszcza, z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, w tym w razie potrzeby wykonania odpowiedniej diagnozy nieletniego, oraz z podmiotem wykonującym działalność leczniczą;
- zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do współpracy z młodzieżowym ośrodkiem socjoterapii w zakresie realizacji obowiązku nauki przez nieletniego, jego socjoterapii i pomocy psychologiczno-pedagogicznej;
- zobowiązać rodziców albo opiekuna nieletniego do naprawienia w całości albo w części szkody wyrządzonej przez nieletniego lub do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Szczegółowy zakres działania kuratora sądowego
Stosownie do treści art. 155 ust. 3 ustawy — do zakresu działania kuratora sądowego należy w szczególności:
- kontrolowanie zachowania nieletniego w okresie sprawowania nadzoru kuratora sądowego;
- nawiązanie i utrzymywanie kontaktu z nieletnim, jego rodzicami lub opiekunem;
- wzywanie nieletniego, jego rodziców lub opiekuna do stawienia się w siedzibie zespołu kuratorskiej służby sądowej;
- odwiedzanie osób, których dotyczy postępowanie, w miejscu ich zamieszkania lub pobytu;
- żądanie niezbędnych informacji i wyjaśnień od nieletniego, jego rodziców lub opiekuna oraz udostępniania przez nich niezbędnej dokumentacji;
- nawiązanie i utrzymywanie kontaktu z rodziną, szkołą, środowiskiem lub pracodawcą nieletniego;
- współdziałanie z właściwymi organizacjami i instytucjami w zakresie poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego oraz w zakresie nauki i zatrudnienia nieletniego;
- przeglądanie akt sądowych i sporządzanie z nich odpisów lub kopii;
- zaznajamianie się z innymi niezbędnymi źródłami informacji o nieletnim;
- przeprowadzanie wywiadów środowiskowych;
- zasięganie i gromadzenie niezbędnych informacji o nieletnim i jego środowisku od policji, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego, placówek oświatowych, w tym oświatowo-wychowawczych, pracodawców, organizacji i instytucji oraz współpraca z tymi podmiotami;
- zwracanie się do pokrzywdzonych oraz innych podmiotów o informacje o sposobie, zakresie i terminie realizacji zobowiązań do określonego postępowania nałożonych na nieletniego lub zobowiązań nałożonych na rodziców albo opiekuna nieletniego;
- podejmowanie, na zarządzenie sędziego rodzinnego, innych czynności niezbędnych dla prawidłowego wykonywania środków wychowawczych;
- składanie wniosków o zmianę lub uchylenie zastosowanego wobec nieletniego środka tymczasowego, o którym mowa w art. 44 pkt 2 ustawy (tymczasowy nadzór kuratora sądowego);
- składanie wniosków o zmianę lub uchylenie środka wychowawczego przewidzianego w art. 7 pkt 5 ustawy (nadzór kuratora sądowego) lub którego wykonywanie kurator sądowy kontroluje;
- składanie wniosku o zarządzenie umieszczenia w zakładzie poprawczym nieletniego, wobec którego w okresie próby zastosowano środek wychowawczy, o którym mowa w art. 7 pkt 5 ustawy, lub którego wykonywanie kurator sądowy kontroluje;
- składanie wniosków o zmianę lub uchylenie środka, o którym mowa w art. 18 ust. 1 ustawy (dotyczy środków, które może zastosować sąd rodzinny), którego wykonywanie kurator sądowy kontroluje;
- udział w posiedzeniach dotyczących nieletniego, wobec którego zastosowano środek wychowawczy przewidziany w art. 7 pkt 5 ustawy (nadzór kuratora sądowego) lub którego wykonywanie kurator sądowy kontroluje;
- pozyskiwanie, w miarę możliwości, podmiotów, na których rzecz nieletni mogą wykonywać prace społeczne.
Należy podkreślić, że zawodowy kurator sądowy:
- sprawuje osobiście nadzór w sprawach trudnych lub wymagających niezwłocznego podjęcia czynności;
- kontroluje osobiście wykonywanie środka wychowawczego, o którym mowa w art. 7 pkt 2 ustawy (nadzór kuratora sądowego), w sprawach trudnych lub wymagających niezwłocznego podjęcia czynności.
Obowiązki kuratora sądowego
Zgodnie z art. 157 ust. 1 ustawy kurator sądowy, któremu powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim lub który został zobowiązany do kontrolowania wykonywania środka wychowawczego, o którym mowa w art. 7 pkt 2 ustawy (nadzór kuratora sądowego), powinien niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni, nawiązać kontakt z nieletnim, jego rodzicami lub opiekunem i poinformować ich o prawach i obowiązkach wynikających z zastosowanych środków wychowawczych.
Kurator sądowy jest obowiązany do składania sądowi rodzinnemu okresowych sprawozdań z przebiegu nadzoru oraz sprawozdań z kontrolowania wykonywania środka wychowawczego przewidzianego w art. 7 pkt 2 ustawy.
Kurator sądowy, któremu powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim lub który został zobowiązany do kontrolowania wykonywania środka wychowawczego, określonego w art. 7 pkt 2 ustawy, ma obowiązek niezwłocznego zawiadomienia sądu rodzinnego o zdarzeniach, które mogą wymagać ingerencji tego sądu, w szczególności na podstawie Ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, oraz o podejrzeniu dopuszczenia się przez nieletniego czynu zabronionego lub o innym rażącym naruszeniu przez niego porządku prawnego.
Obowiązki organizacji społecznej oraz pracodawcy i osoby godnej zaufania, którym powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim
Organizacja społeczna, w tym organizacja pozarządowa, której powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim, jest obowiązana w szczególności do:
- niezwłocznego wyznaczenia przedstawiciela do wykonywania czynności związanych z nadzorem oraz udzielania mu pomocy w prawidłowym ich wykonywaniu;
- utrzymywania przez wyznaczonego przedstawiciela niezbędnych kontaktów z sądem rodzinnym i – w razie potrzeby – z zawodowym kuratorem sądowym;
- zapewnienia, aby wyznaczony przedstawiciel wykonywał prawidłowo powierzone mu czynności związane z nadzorem oraz składał sądowi rodzinnemu okresowe sprawozdania z przebiegu nadzoru.
Obowiązki w powyżej określonym zakresie mają zastosowanie do pracodawcy, któremu powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim (art. 159 ust. 2 ustawy).
Ponadto do przedstawiciela organizacji społecznej, w tym organizacji pozarządowej, przedstawiciela pracodawcy oraz osoby godnej zaufania, którym powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim, stosuje się odpowiednio omówione wcześniej w niniejszym artykule przepisy ustawy (art. 155 ust. 1, 2 pkt 1, ust. 3 pkt 1–9, 11, 13–16 i 18 oraz art. 157).
Szczegółowy sposób i warunki sprawowania nadzoru nad nieletnimi przez organizacje społeczne, w tym organizacje pozarządowe, pracodawców i osoby godne zaufania, określono w Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 listopada 2022 roku w sprawie sprawowania nadzoru nad nieletnimi przez kuratorów sądowych, organizacje społeczne, pracodawców oraz osoby godne zaufania.
Jak wynika z § 23 ust. 1 ww. rozporządzenia, organizacje społeczne i pracodawcy, którym powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim, nie później niż w terminie 14 dni od dnia powierzenia, wyznaczają swojego przedstawiciela, za jego zgodą, do sprawowania nadzoru nad nieletnim.
O wyznaczeniu przedstawiciela wskazane podmioty zawiadamiają sąd, przekazując jednocześnie dane tego przedstawiciela: jego imię i nazwisko wraz z numerem telefonu lub adresem poczty elektronicznej, umożliwiającym kontakt z nim.
Podmioty określone w § 23 ust. 1 cytowanego rozporządzenia mogą w uzasadnionych przypadkach, z własnej inicjatywy lub na wniosek sądu, zmienić przedstawiciela wyznaczonego do sprawowania nadzoru nad nieletnim, w szczególności w razie stwierdzenia niewłaściwego wykonywania nadzoru. Również i w tym przypadku konieczne jest powiadomienie sądu o dokonanej zmianie.
Miesięczny ryczałt z tytułu zwrotu kosztów ponoszonych w związku ze sprawowanym nadzorem
Sędzia rodzinny przyznaje, na wniosek przedstawiciela organizacji społecznej, w tym organizacji pozarządowej, pracodawcy lub osoby godnej zaufania, którym powierzono sprawowanie nadzoru nad nieletnim, miesięczny ryczałt z tytułu zwrotu kosztów ponoszonych w związku ze sprawowanym nadzorem, płatny do 20. dnia każdego miesiąca.
Obowiązki nieletniego objętego nadzorem
Zgodnie z art. 158 ustawy nieletni, wobec którego zastosowano nadzór kuratora sądowego lub nadzór organizacji społecznej, w tym organizacji pozarządowej, pracodawcy albo osoby godnej zaufania, jest obowiązany przestrzegać obowiązków związanych z nadzorem.
Czynności kuratora sądowego oraz nadzór organizacji społecznej, pracodawcy albo osoby godnej zaufania nad nieletnim. Podsumowanie
Ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przewiduje podjęcie określonych działań w przypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego. Obowiązki i zadania w tym zakresie spoczywają na kuratorach sądowych. Sprawowanie nadzoru nad nieletnim może być realizowane także przez organizacje społeczne oraz pracodawców. W związku ze sprawowanym nadzorem sędzia rodzinny może przyznać ryczałt w ustawowej wysokości.
