Skrót ESG (ang. Environmental, Social, Governance) odnosi się do trzech filarów pozafinansowej oceny działalności przedsiębiorstwa: środowiskowego, społecznego oraz ładu korporacyjnego. W polskim porządku prawnym koncepcja ta zyskuje rangę normatywną wraz z procesem implementacji Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2464 (tzw. CSRD) oraz bezpośrednim stosowaniem Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2020/852 z 18 czerwca 2020 roku w sprawie ustanowienia ram ułatwiających zrównoważone inwestycje (tzw. rozporządzenie taksonomiczne). Pojęcie „polityki ESG” – używane w praktyce obrotu – nie stanowi terminu ustawowego – odzwierciedla jednak zespół obowiązków, procedur wewnętrznych i mechanizmów kontroli wdrażanych przez jednostkę w celu uwzględnienia ryzyk i skutków jej działalności w wymiarze środowiskowym, społecznym oraz korporacyjno-zarządczym.
Regulacje ESG
Motywem legislacyjnym obecnego kształtu regulacji ESG pozostaje konstatacja unijnego prawodawcy, że globalne wyzwania środowiskowe mają charakter systemowy i wymagają perspektywicznego podejścia do zrównoważenia środowiskowego uwzględniającego zmiany klimatu, utratę bioróżnorodności, nadmierne zużycie zasobów, niedobór żywności, zubożenie warstwy ozonowej, zakwaszanie oceanów, pogorszenie systemu wody słodkiej oraz zmiany użytkowania gruntów, jak również pojawianie się nowych zagrożeń, w tym niebezpiecznych substancji chemicznych i ich połączonych efektów.
11 grudnia 2019 roku Komisja Europejska opublikowała komunikat w sprawie „Europejskiego Zielonego Ładu”, w którym Unia i państwa członkowskie potwierdziły zaangażowanie we wdrażanie Agendy 2030. Z perspektywy ram prawnych ESG aktem centralnym pozostaje rozporządzenie (UE) 2020/852 stanowiące – zgodnie z motywem 3 – ważny krok na drodze do osiągnięcia przez Unię neutralności klimatycznej do 2050 roku i realizacji celu art. 2 ust. 1 lit. c porozumienia paryskiego.
Filar E – cele środowiskowe i taksonomia
Ramy pojęciowe filaru środowiskowego wyznacza art. 9 rozporządzenia (UE) 2020/852, który ustanawia zamknięty katalog sześciu celów środowiskowych:
łagodzenie zmian klimatu;
adaptacja do zmian klimatu;
zrównoważone wykorzystywanie i ochrona zasobów wodnych i morskich;
przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym;
zapobieganie zanieczyszczeniu i jego kontrola;
ochrona i odbudowa bioróżnorodności i ekosystemów.
Każda polityka ESG, jeżeli ma być zgodna z unijnym standardem, musi uwzględniać mapowanie działalności jednostki na tę sześciopunktową siatkę celów i sprecyzować, w jaki sposób działalność wnosi istotny wkład w ich realizację.
Istotny wkład i działalność wspomagająca
Działalność gospodarcza może zostać zakwalifikowana jako zrównoważona środowiskowo tylko wtedy, gdy wnosi istotny wkład w realizację co najmniej jednego celu środowiskowego, nie wyrządza poważnych szkód żadnemu z pozostałych celów (zasada do no significant harm, DNSH), jest prowadzona zgodnie z minimalnymi gwarancjami określonymi w art. 18 oraz spełnia techniczne kryteria kwalifikacji.
Decydujące znaczenie mają przy tym techniczne kryteria kwalifikacji określone w aktach delegowanych. W ramach pierwszego celu – łagodzenia zmian klimatu – rozporządzenie wymienia m.in. wytwarzanie, przekazywanie, przechowywanie, dystrybuowanie lub wykorzystywanie energii ze źródeł odnawialnych, poprawę efektywności energetycznej, zwiększanie czystej lub neutralnej dla klimatu mobilności, wykorzystanie technologii CCU/CCS, wzmocnienie lądowych pochłaniaczy dwutlenku węgla, a także produkowanie czystych i wydajnych paliw ze źródeł odnawialnych lub neutralnych pod względem emisji CO2.
Zasada „nie czyń poważnych szkód” (DNSH)
Artykuł 17 rozporządzenia definiuje sytuacje, w których działalność gospodarczą uznaje się za wyrządzającą poważne szkody. W odniesieniu do gospodarki o obiegu zamkniętym szkoda zachodzi, gdy działalność prowadzi do znaczącego braku efektywności w wykorzystywaniu materiałów lub do znacznego zwiększenia wytwarzania, spalania lub unieszkodliwiania odpadów.
W obszarze zapobiegania zanieczyszczeniu szkoda powstaje, jeżeli działalność prowadzi do znaczącego wzrostu emisji zanieczyszczeń do powietrza, wody lub ziemi w porównaniu z sytuacją sprzed jej rozpoczęcia.
Filar S – prawa człowieka, zatrudnienie i relacje społeczne
Koncepcja należytej staranności, rozwinięta w Wytycznych OECD dotyczących należytej staranności w odpowiedzialnym prowadzeniu działalności biznesowej [C(2018)42/ADD1], odnosi się do faktycznych lub potencjalnych negatywnych skutków związanych z zagadnieniami ważnymi z punktu widzenia przedsiębiorstw wielonarodowych: prawami człowieka (w tym prawami pracowniczymi), zatrudnieniem i stosunkami pracowniczymi, środowiskiem, łapownictwem i praktykami korupcyjnymi, udostępnianiem informacji oraz interesami konsumentów. Z tego katalogu wywodzi się treściowo filar S polityki ESG.
Proces należytej staranności obejmuje sześć sekwencyjnych etapów:
włączenie zasad odpowiedzialnego prowadzenia działalności biznesowej (RBC) w polityki i systemy zarządzania,
identyfikowanie i ocena faktycznych i potencjalnych negatywnych skutków,
wstrzymywanie negatywnych skutków, zapobieganie im i ich łagodzenie,
monitorowanie wdrażania i wyników,
informowanie o sposobie postępowania w przypadku wystąpienia negatywnych skutków,
podejmowanie działań zaradczych lub odpowiednia współpraca.
Warto, aby polityka ESG była proceduralnie wpisana w ten model; sama treść polityki stanowi wyłącznie etap pierwszy, a jej skuteczność ujawnia się dopiero na etapach dalszych.
Filar G – ład korporacyjny, korupcja i ujawnienia
Filar G obejmuje praktyki korupcyjne, struktury zarządzania, politykę wynagrodzeń kadry kierowniczej, transakcje z jednostkami powiązanymi oraz ujawnianie informacji. Wytyczne OECD do negatywnych skutków w tym obszarze zaliczają m.in. nieujawnienie istotnych informacji o wynikach finansowych i operacyjnych przedsiębiorstwa, celach przedsiębiorstwa, głównych udziałowcach i prawach głosu, polityce wynagradzania członków zarządu i kadry kierowniczej, transakcjach z jednostkami powiązanymi, czynnikach przewidywanego ryzyka, zagadnieniach dotyczących pracowników i pozostałych znaczących interesariuszy oraz strukturach i politykach zarządzania, a także nieujawnienie opinii publicznej i pracownikom adekwatnych, mierzalnych i możliwych do zweryfikowania informacji na temat potencjalnych skutków działalności przedsiębiorstwa dla środowiska, zdrowia i bezpieczeństwa.
W obszarze korupcji Wytyczne OECD wskazują przekupstwo urzędników publicznych w celu zdobycia zamówień publicznych, oferowanie i przyjmowanie prezentów bez odpowiednich kontroli oraz brak dokumentacji.
Rola organów spółki
W ujęciu organizacyjnym polityka ESG wymaga ustalenia nadzoru i odpowiedzialności kierownictwa wyższego szczebla za kwestie dotyczące należytej staranności oraz przypisania odpowiedzialności w szerszym zakresie za zagadnienia RBC na poziomie zarządu, a także – na poziomie operacyjnym – przypisania odpowiedzialności za wdrażanie aspektów polityki w poszczególnych działach.
Architektura polityki ESG w praktyce
Zgodnie z punktem 1 procesu należytej staranności polityka RBC powinna zostać włączona w systemy zarządzania jednostki; do wyborów strategicznych – takich jak rozwój nowych produktów lub relacji biznesowych – weryfikacja ryzyka ESG musi wyprzedzać decyzję biznesową.
Praktyczne działania obejmują przypisanie odpowiedzialności za wdrażanie aspektów polityki w poszczególnych działach ze szczególnym uwzględnieniem pracowników, których działania i decyzje będą potencjalnie zwiększać lub zmniejszać ryzyko, opracowanie systemów informacyjnych i rejestrujących w celu gromadzenia informacji dotyczących procesów należytej staranności, tworzenie kanałów komunikacji między kierownictwem wyższego szczebla a działami operacyjnymi, a także upowszechnianie treści polityki wśród poszczególnych zespołów.
Przegląd relacji biznesowych i analiza ryzyka
Kolejnym elementem są okresowe oceny partnerów biznesowych i weryfikacja realizacji działań łagodzących ryzyko lub zapobiegania negatywnym skutkom. W odniesieniu do negatywnych skutków dla praw człowieka należy dążyć do konsultowania i angażowania zainteresowanych lub potencjalnie zainteresowanych osób, których prawa mogą zostać naruszone.
Z narzędzi analitycznych wykorzystywane są oceny oddziaływania na środowisko (EIA), oceny oddziaływania na środowisko i skutków społecznych (ESIA), oceny wpływu na prawa człowieka (HRIA), przeglądy prawne, systemy zarządzania zgodnością w zakresie korupcji, audyty finansowe, inspekcje BHP oraz audyty społeczne i pracy, także w zakresie korupcji i procesów KYC (ang. Know Your Customer).
Wstrzymywanie negatywnych skutków i działania naprawcze
Na etapie wstrzymywania negatywnych skutków dobrze zaprojektowana polityka powinna przewidywać przypisanie odpowiedzialności na wyższym szczeblu za wstrzymanie działań wywołujących lub przyczyniających się do powstawania negatywnych skutków.
W przypadku działań złożonych lub trudnych do zatrzymania ze względów operacyjnych, umownych lub prawnych, konieczne jest opracowanie – wraz z wewnętrznymi służbami prawnymi oraz zainteresowanymi interesariuszami – mapy zatrzymania takich działań. Niezbędna jest aktualizacja polityk, szkolenia pracowników i wyciąganie wniosków z ustaleń oceny ryzyka w celu zaktualizowania i wzmocnienia systemów zarządzania.
Monitorowanie i komunikacja
Komunikowanie istotnych informacji na temat należytej staranności obejmuje udostępnianie ogółowi społeczeństwa stosownych informacji – w rocznych sprawozdaniach, raportach zrównoważonego rozwoju, raportach odpowiedzialności społecznej lub w innych formach ujawnienia. Informacje powinny być dostępne dla odbiorców (interesariuszy, inwestorów, konsumentów) i wystarczające do wykazania adekwatności reakcji przedsiębiorstwa na skutki, z jednoczesnym uwzględnieniem poufności informacji handlowych i zagadnień związanych z konkurencją oraz bezpieczeństwem.
Formy komunikacji mogą obejmować spotkania osobiste, sesje dialogowe on-line, konsultacje z poszkodowanymi osobami, publicznie dostępne formalne sprawozdania oraz udostępnianie wyników audytu lub kontroli. W niektórych systemach prawnych lub na giełdach papierów wartościowych mogą obowiązywać szczególne wymogi sprawozdawcze w odniesieniu do należytej staranności.
