System wsparcia dla artystów – najważniejsze założenia ustawy

Nowy system wsparcia dla artystów to temat, który budzi spore emocje wśród twórców i przedsiębiorców z branży kreatywnej. Ustawodawca planuje wprowadzić rozwiązania mające na celu odciążenie osób wykonujących zawód artystyczny w zakresie składek ZUS, co może stanowić przełom dla kultury niekomercyjnej. Sprawdźmy, na czym dokładnie polega ten projekt i kto będzie mógł skorzystać z nowych dopłat.

Dlaczego potrzebujemy ustawy ustanawiającej system wsparcia dla artystów?

Projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny ma szczegółowe uzasadnienie, obejmujące kilkadziesiąt stron dokumentacji. Poniżej znajduje się skrócone zestawienie najważniejszych argumentów rządzących za wprowadzeniem nowych przepisów.

Projekt ustawy ma na celu stworzyć pierwszy w historii RP system wsparcia w zakresie ubezpieczeń ZUS dedykowany profesjonalnym artystom. Jego celem jest objęcie twórców stabilniejszą ochroną socjalną, odpowiadającą specyfice ich pracy, która często wiąże się z nieregularnymi dochodami i brakiem stałego zatrudnienia.

Jak akcentują projektodawcy, potrzebę zmian potwierdzają wyniki badania „Policzone, policzeni 2024. Artyści, twórcy i wykonawcy w Polsce” przygotowanego przez Uniwersytet SWPS. Wynika z niego, że około 69% artystów osiąga dochody niższe od średniej krajowej, blisko 30% zarabia mniej niż minimalne wynagrodzenie, a jedynie 8,3% pracuje na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony. Trzeba przy tym podkreślić, że badanie przeprowadzono na bardzo dużej próbie, bo aż na 62 400 osobach zawodowo wykonujących działalność artystyczną oraz około 2500 absolwentach uczelni artystycznych.

W efekcie wielu twórców nie podlega pełnemu systemowi ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, mimo że wykonuje działalność o istotnym znaczeniu dla życia kulturalnego i dziedzictwa narodowego. Projektowane rozwiązania mają ograniczyć to zjawisko poprzez wprowadzenie mechanizmu dopłat do składek dla artystów spełniających ustawowe warunki.

Artyści to grupa zawodowa o nieregularnych dochodach, działaniu projektowym, dla których obecny system ubezpieczeń społecznych jest zupełnie nieadekwatny, a pułapy dochodów pozwalające opłacić składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne są nierealne do osiągnięcia. Jest to też ta grupa zawodowa, która zostawia po sobie trwały ślad w powszechnej świadomości.

Jak wskazuje już sama ustawa w art. 2, jej celem jest:

1. poprawa stabilności zawodowej osób wykonujących zawód artystyczny,
2. zagwarantowanie odpowiedniego włączenia osób wykonujących zawód artystyczny do systemu ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego,
3. aktywizacja zawodowa osób wykonujących zawód artystyczny,
4. podnoszenie kompetencji osób wykonujących zawód artystyczny.

System wsparcia dla artystów – kogo obejmą nowe przepisy?

Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny, którego celem jest stworzenie kompleksowego systemu wsparcia socjalnego dla profesjonalnych twórców i artystów wykonawców (druk nr 2644). Aktualnie znajduje się on w pracach w komisjach po I czytaniu. Mamy zatem trochę czasu, aby zapoznać się z jego założeniami i spróbować zrozumieć, dlaczego dbanie o kulturę jest tak ważne.

W ocenie prawodawcy projekt odpowiada na problem nieregularnych dochodów osiąganych przez osoby wykonujące działalność artystyczną oraz trudności z zapewnieniem ciągłości ubezpieczenia społecznego i zdrowotnego. Nowe przepisy mają wprowadzić mechanizm dopłat do składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne dla artystów spełniających określone kryteria, a jednocześnie ustanowić formalny status artysty zawodowego oraz procedurę jego przyznawania.

Projekt w art. 3 zawiera legalną definicję wykonywania zawodu artystycznego. Za taką działalność uznaje się profesjonalną, wykonywaną osobiście działalność zawodową w dziedzinie kultury, prowadzoną w sposób stały, nastawioną na zewnętrzny odbiór, prowadzącą bezpośrednio lub pośrednio do powstania utworu w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych albo artystycznego wykonania utworu.

Dziedziny kultury, w których jest wykonywany zawód artystyczny, obejmują:

1. muzykę;
2. sztuki wizualne, w tym sztuki plastyczne;
3. sztuki performatywne;
4. sztuki cyrkowe;
5. teatr;
6. film;
7. literaturę;
8. taniec;
9. twórczość audiowizualną;
10. twórczość ludową.

Nowe przepisy nie dotyczą zatem działalności amatorskiej, a wyłącznie profesjonalnego wykonywania zawodu artystycznego.

Status artysty zawodowego niezbędny do uzyskania wsparcia

O tym, czy dana osoba jest artystą zawodowym, czy jedynie amatorem, nie decyduje ona sama, jak i jej wiedza czy doświadczenie, a dyrektor Instytucji. Organ ten przyznaje status artysty zawodowego w drodze decyzji po uzyskaniu opinii Komisji Opiniującej.

Status ten – zgodnie z art. 26 projektu – będzie mogła uzyskać wyłącznie osoba, która:

• nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej;
• nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników;
• ma udokumentowany dorobek artystyczny;
• wykonuje działalność artystyczną jako istotną część swojej aktywności zawodowej;
• osiągała przychody z działalności artystycznej w każdym z trzech ostatnich lat podatkowych, z uwzględnieniem usprawiedliwionych przerw w wykonywaniu zawodu.

Co do zasady status artysty ma obowiązywać przez 5 lat, a po jego trzykrotnym uzyskaniu będzie mógł zostać przedłużony nawet do 8 lat, o ile artysta zadeklaruje wykonywanie zawodu artystycznego przez okres co najmniej kolejnych 24 miesięcy.

Jakie dokumenty będzie trzeba przedstawić?

Projekt przewiduje dość rozbudowaną procedurę ubiegania się o status artysty zawodowego.

We wniosku będzie należało zawrzeć m.in.:

1. dane osobowe, takie jak imię i nazwisko, PESEL, adres zamieszkania itd.;
2. informacje o przebiegu działalności artystycznej;
3. dokumenty wskazujące na to, że istotną część aktywności zawodowej wnioskodawcy stanowi wykonywanie zawodu artystycznego;
4. dokumenty potwierdzające osiągane przychody z 3 ostatnich lat, w szczególności dokumenty księgowe potwierdzające świadczenie usług artystycznych, takie jak faktury, rachunki, umowy cywilnoprawne, zestawienia przychodów lub inne dowody uzyskiwania przychodów, w tym również przychodów uzyskiwanych w ramach wykonywania działalności gospodarczej;
5. dokumenty potwierdzające dorobek artystyczny, w szczególności dokumenty potwierdzające czas trwania i charakter działalności wykonywanej na podstawie umowy o pracę, umowy o dzieło lub umowy zlecenia, a także katalogi z wystaw, recenzje, przyznane nagrody i wyróżnienia, lub:

• dyplom ukończenia szkoły artystycznej odpowiedniego typu, lub
• w przypadku działalności literackiej – dokumenty potwierdzające publikację utworów literackich w przestrzeni publicznej, lub
• wydane przez właściwe stowarzyszenie zrzeszające twórców lub artystów zaświadczenie o nabyciu w drodze praktyki umiejętności zawodowych.

Jak działa system wsparcia dla artystów w zakresie składek ZUS?

Głównym elementem systemu wsparcia dla artystów jest możliwość uzyskania dopłaty do składek na:

• ubezpieczenia społeczne,
• ubezpieczenie zdrowotne,
• Fundusz Pracy,
• Fundusz Emerytur Pomostowych – w przypadku zawodowych tancerzy wykonujących prace w szczególnych warunkach.

Projekt nie przewiduje automatycznego finansowania składek wszystkim artystom. Dopłata będzie przyznawana wyłącznie na wniosek oraz po spełnieniu ustawowych kryteriów dochodowych. Jak czytamy w art. 40 ust. 3 projektu, dopłata jest przyznawana, jeżeli średni roczny dochód artysty zawodowego z 3 lat kalendarzowych nie przekroczył 125% dwunastokrotności miesięcznego minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Szczegółowa procedura przyznawania dopłat do składek została opisana w rozdziale 4 projektu.

Kryterium dochodowe

Kluczowym warunkiem jest wysokość progu dochodowego. Dopłata będzie przysługiwała, gdy średni roczny dochód artysty z trzech poprzednich lat nie przekroczy 125% dwunastokrotności minimalnego wynagrodzenia za pracę. W praktyce oznacza to, że ustawodawca odnosi się do rocznego poziomu dochodów, a nie miesięcznych zarobków. Oznacza to zatem możliwości osiągania co miesiąc dochodu przekraczającego minimalne wynagrodzenie przy jednoczesnym korzystaniu z dopłat, ale łącznie z całego roku dochód ten nie może przekroczyć limitu 125%.

Pojęcie dochodu zostało zdefiniowane przy tym bardzo szeroko i obejmuje różne kategorie przychodów podlegających opodatkowaniu, a nie wyłącznie wynagrodzenie z działalności artystycznej.

Mechanizmy ograniczające nadużycia

Projekt przewiduje również rozwiązania mające zapobiegać nieuprawnionemu korzystaniu z systemu wsparcia dla artystów. Uzyskanie statusu artysty zawodowego nie będzie oznaczało automatycznego prawa do dopłat. Weryfikacji podlegać będą zarówno dochody osiągane przez wnioskodawcę, jak i rzeczywiste wykonywanie działalności artystycznej. Istotne znaczenie ma również obowiązek składania określonych oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych informacji oraz możliwość weryfikacji danych przez właściwe instytucje.

System wsparcia dla artystów – co przed nami?

W procesie konsultacji publicznych środowiska artystyczne odniosły się w większości pozytywnie do ustawy, choć przedmiotem szczegółowej dyskusji pozostają m.in. wysokość progów dochodowych, formalności dokumentacyjne oraz powołane instytucje certyfikujące.

Z drugiej strony projekt odpowiada na realny problem niestabilności dochodowej wielu profesjonalnych twórców, którzy mimo wykonywania działalności o istotnym znaczeniu społecznym i kulturowym, często pozostają poza systemem zabezpieczenia społecznego.

Projekt ma na celu wprowadzenie systemu pomocowego, jednocześnie wprowadzając liczne mechanizmy weryfikacyjne mające ograniczyć ryzyko nadużyć i zapewnić, że wsparcie trafi wyłącznie do osób rzeczywiście potrzebujących. Ostateczny kształt regulacji będzie jednak zależał od przebiegu dalszych prac legislacyjnych oraz ewentualnych zmian wprowadzonych przez parlament. Zanim projekt trafi do podpisu, może jeszcze minąć kilka miesięcy. Dodatkowo sam dokument wskazuje, że ustawa ma wejść w życie dopiero po upływie 9 miesięcy od dnia jej ogłoszenia.