Wielu użytkowników mediów społecznościowych mylnie zakłada, że anonimowość w internecie chroni ich przed odpowiedzialnością za obraźliwe komentarze. W praktyce jednak identyfikacja sprawcy hejtu staje się coraz prostsza, a wkrótce będzie to jeszcze łatwiejsze dzięki instytucji, jaką jest ślepy pozew. Nowe rozwiązanie prawne ma umożliwić osobom poszkodowanym skuteczne dochodzenie swoich praw nawet wtedy, gdy tożsamość internetowego agresora pozostaje nieznana.
Dotąd internetowa anonimowość stanowiła poważną przeszkodę w dochodzeniu ochrony dóbr osobistych. Osoba, której dobre imię, cześć, wizerunek czy godność zostały naruszone przez anonimowego hejtera, często nie miała realnych możliwości skierowania sprawy do sądu, gdyż nie znała danych sprawcy. Sam pseudonim, nazwa profilu czy adres internetowy portalu, a nawet adres IP nie wystarczały do spełnienia wymogów formalnych pozwu. Teraz ma się to zmienić – od 2024 roku procedowany jest projekt nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, który przewiduje rozwiązanie tego problemu poprzez wprowadzenie instytucji ślepego pozwu. Jak ma to dokładnie wyglądać? Sprawdźmy to.
Dlaczego ślepy pozew jest potrzebny przeciw hejterom?
W przypadku przestępstw anonimowość w sieci nie jest żadnym problemem. Już od lat dojście przez organy ścigania do tożsamości hejtera jest jak najbardziej możliwe. Inaczej jednak jest w przypadku sporów cywilnych. Największą barierę cały czas stanowi art. 126 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.c., zgodnie z którym pismo procesowe powinno zawierać oznaczenie stron oraz ich adresy. Brak możliwości wskazania danych pozwanego powodował, że osoba pokrzywdzona anonimową publikacją w sieci nie mogła w prosty sposób wszcząć procesu cywilnego i dochodzić swoich praw.
Osoba, która pada ofiarą hejtu, zna zazwyczaj jedynie pseudonim użytkownika, nazwę konta lub adres profilu. Natomiast samodzielne ustalenie, kto faktycznie korzystał z danego konta czy adresu IP jest trudne, a często po prostu niemożliwe z uwagi na politykę prywatności poszczególnych platform internetowych.
Co prawda w k.p.c. znajdziemy art. 248, zgodnie z którym każdy obowiązany jest przedstawić na zarządzenie sądu w oznaczonym terminie i miejscu dokument znajdujący się w jego posiadaniu i stanowiący dowód faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy, chyba że dokument zawiera informacje niejawne. Jego stosowanie było jednak w zasadzie niemożliwe, jak bowiem uznał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 sierpnia 2020 roku (sygn. akt: III CZP 78/19), sąd cywilny nie jest uprawniony do prowadzenia dochodzenia zmierzającego do ustalenia tożsamości sprawcy deliktu internetowego, a przepisy o tajemnicy telekomunikacyjnej oraz art. 248 k.p.c. pozwalają na żądanie danych wyłącznie w celu weryfikacji zarzutów stawianych osobie już wcześniej formalnie pozwanej, nie zaś w celu zidentyfikowania osoby trzeciej.
Odsyłanie pokrzywdzonych na drogę skargi administracyjnej do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych było wyłącznie iluzoryczne ze względu na wieloletnią przewlekłość postępowań. Natomiast inicjowanie postępowań karnych o zniesławienie z art. 212 k.k. wyłącznie w celu uzyskania danych sprawcy od policji stanowiło obchodzenie prawa, na które organy śledcze najczęściej się nie godziły, umarzając postępowanie.
Planowana nowelizacja ma ten problem zniwelować. Jej celem jest umożliwienie dochodzenia ochrony dóbr osobistych także wtedy, gdy powód nie zna imienia i nazwiska albo nazwy oraz adresu pozwanego.
Ślepy pozew w ustawie zmieniającej
Ślepy pozew został uregulowany w poselskim projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, wniesionym do Sejmu 30 października 2024 r. (druk nr 864). Projekt przewiduje dodanie art. 50556 – 50561 do k.p.c. mające normować postępowanie w sprawach o naruszenia związane z rozpowszechnianiem nielegalnych treści przeciwko osobom o nieustalonej tożsamości.
Nie chodzi więc o każde negatywne zachowanie w internecie. Warunkiem zastosowania ślepego pozwu ma być związek naruszenia z rozpowszechnianiem „nielegalnych treści” w rozumieniu przepisów odwołujących się do aktu o usługach cyfrowych (DSA). Rozporządzenie unijne definiuje owe „nielegalne treści” jako informacje, które same w sobie lub przez odniesienie do działania, w tym sprzedaży produktów lub świadczenia usług, nie są zgodne z prawem Unii lub z prawem jakiegokolwiek państwa członkowskiego, które jest zgodne z prawem Unii, niezależnie od konkretnego przedmiotu lub charakteru tego prawa.
Przykładowo mogą to być wypowiedzi naruszające dobra osobiste poprzez bezprawne przypisywanie konkretnej osobie określonych zachowań, pomawianie jej czy formułowanie wypowiedzi naruszających jej godność. Sama krytyka nie oznacza jednak automatycznie naruszenia dóbr osobistych, sąd będzie musiał oceniać przede wszystkim treść i kontekst konkretnej wypowiedzi.
Jak ma wyglądać ślepy pozew przeciwko hejterowi?
Najważniejszym rozwiązaniem proponowanym przez projektodawców jest to wynikające z art. 50558 § 1 k.p.c. Zgodnie z nim powód będzie wnosił pozew bez wskazywania danych osobowych pozwanego wymaganych przez art. 126 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.c. W miejsce imienia i nazwiska, nazwy oraz adresu zamieszkania lub siedziby pozwanego powód wskazuje „osobę nieznaną”.
Oczywiście powództwo nie może być całkowicie anonimowe i powód będzie musiał wskazać wszystkie swoje dane wymagane prawem. Co więcej – jak wskazuje art. 50558 § 2 k.p.c. – pozew musi zawierać wniosek o zobowiązanie dostawcy usługi pośredniej do przekazania danych pozwalających na identyfikację autora wpisu.
Jakich dowodów wymaga ślepy pozew?
Projektodawcy przywiązują dużą wagę do zabezpieczenia materiału dowodowego. Zgodnie z art. 50557 k.p.c. w zw. z art. 50546 § 2 k.p.c. powód będzie zobowiązany:
1. wskazać dostawcę usługi pośredniej, za pośrednictwem usługi którego doszło do rozpowszechnienia nielegalnych treści objętych roszczeniem;
2. złożyć oświadczenie, że zarówno przed, jak i po opublikowaniu nielegalnych treści objętych roszczeniem nie naruszył dóbr osobistych pozwanego;
3. dołączyć czytelne odwzorowanie publikacji stanowiącej nielegalną treść objętą roszczeniem, w formie elektronicznie utrwalonego obrazu z widocznym adresem URL, datą i godziną wykonania utrwalenia, o ile wskazanie adresu URL oraz daty i godziny jest możliwe, oraz nazwą profilu, pseudonimem lub innym internetowym identyfikatorem pozwanego;
4. dołączyć wypowiedzi powoda i pozwanego, które nastąpiły przed lub po opublikowaniu nielegalnych treści objętych roszczeniem, jeżeli mają związek lub odnoszą się do tych nielegalnych treści, w formie elektronicznego utrwalenia obrazu z widocznym adresem URL, datą i godziną wykonania utrwalenia, o ile wskazanie adresu URL oraz daty i godziny jest możliwe.
Co szczególnie istotne, nie można ograniczyć się wyłącznie do samego wpisu hejtera. Powód będzie zobligowany przedstawić również związane z nim wypowiedzi swoje i pozwanego, które pojawiły się przed i po publikacji. W sprawach o naruszenie dóbr osobistych znaczenie może mieć bowiem nie tylko dosłowna treść jednej wypowiedzi, ale również kontekst całej dyskusji.
Sąd najpierw oceni, czy sprawa może być prowadzona
Ślepy pozew nie ma prowadzić do automatycznego ujawniania danych każdego użytkownika sieci, przeciwko któremu skierowano zarzut naruszenia dóbr osobistych. Projektowany art. 50547 § 1 k.p.c. (stosowany w zw. z art. 50557 k.p.c.) nakłada na sąd obowiązek przeprowadzenia wstępnego badania sprawy w terminie 7 dni od wniesienia pozwu. Jeżeli roszczenie jest oczywiście bezzasadne albo przedstawiony materiał wskazuje na uprawdopodobnione obustronne naruszenie dóbr osobistych, sąd ma oddalić powództwo na posiedzeniu niejawnym.
Mechanizm ten ma uniemożliwić wykorzystywanie omawianej procedury do ustalania danych osób w sytuacjach, w których spór internetowy ma charakter wzajemnej wymiany obraźliwych wypowiedzi.
Ślepy pozew – sąd ustali tożsamość hejtera
Jeżeli ślepy pozew przejdzie wstępną kontrolę, sąd rozpocznie procedurę identyfikacyjną.
Zgodnie z projektowanym art. 50559 § 1 k.p.c. sąd zwraca się najpierw do dostawcy usługi pośredniej o przekazanie posiadanych danych pozwanego oraz wskazanie przedsiębiorcy telekomunikacyjnego będącego dostawcą publicznej sieci telekomunikacyjnej dla pozwanego.
Dostawca usługi pośredniej powinien przekazać dane w terminie 7 dni od doręczenia żądania sądu. Następnie sąd zwraca się do przedsiębiorcy telekomunikacyjnego o przekazanie posiadanych danych użytkownika, a przedsiębiorca ma kolejne 7 dni na ich przekazanie.
Projekt przewiduje również możliwość zastosowania grzywny wobec dostawcy usługi pośredniej lub przedsiębiorcy telekomunikacyjnego, jeżeli ci bez usprawiedliwionych powodów nie przekażą wymaganych danych.
Przewiduje się również nowelizację ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną. Wprowadzony ma zostać art. 18a, który przewiduje obowiązek usługodawcy przechowywania określonych danych przez 6 miesięcy. Natomiast art. 18b nakłada na niego obowiązek ich udostępnienia na wezwanie sądu.
To pokazuje, że w sprawach o naruszenie dóbr osobistych w internecie czas będzie odgrywał zasadniczą rolę. Im później zostanie podjęta próba identyfikacji autora publikacji, tym większe może być ryzyko, że niezbędne dane nie będą już dostępne.
Co, jeśli nie uda się ustalić hejtera?
W związku z ograniczonym okresem przechowywania danych o użytkownikach sieci, ustalenie danych identyfikacyjnych może okazać się niemożliwe. Projekt przewiduje również taką sytuację. Jak czytamy w art. 50560 § 1 k.p.c., sąd umarza postępowanie, jeżeli dane wskazane przez dostawcę usługi pośredniej lub przedsiębiorcę telekomunikacyjnego nie pozwalają na identyfikację pozwanego albo uzyskanie takich danych było niemożliwe. Jednocześnie projekt przewiduje szczególne rozwiązanie dotyczące przedawnienia – termin przedawnienia roszczeń objętych tym postępowaniem zaczyna biec od nowa od dnia uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu.
Na postanowienie o umorzeniu ma przysługiwać zażalenie do sądu drugiej instancji w terminie 7 dni od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem.