Planowana reforma polskiego rynku finansowego to proces, w którym dotychczasowy wskaźnik WIBOR zostanie zastąpiony nowym indeksem o nazwie POLSTR. Zmiana ta stanowi jedno z największych wyzwań dla sektora bankowego oraz osób posiadających kredyty hipoteczne. Kluczowe różnice pomiędzy WIBOR a POLSTR wynikają z odmiennej metodologii wyliczania stawek, co bezpośrednio wpłynie na sposób ustalania oprocentowania produktów finansowych w nadchodzących latach.
Czym jest WIBOR?
WIBOR, czyli Warszawska Stopa Pożyczek Międzybankowych, jest wskaźnikiem stosowanym w Polsce jako baza do ustalania oprocentowania kredytów hipotecznych i firmowych o zmiennej stopie procentowej. Jego kluczową cechą jest to, że należy do rodziny wskaźników typu IBOR (ang. Interbank Offered Rate).
Wartość wskaźnika WIBOR była ustalana na podstawie deklaracji banków uczestniczących w panelu dotyczących oprocentowania, po jakim były one gotowe pożyczyć sobie wzajemnie środki na określony przyszły czas, na przykład na 3 miesiące (WIBOR 3M) lub 6 miesięcy (WIBOR 6M). W praktyce oznaczało to, że WIBOR był wskaźnikiem wybiegającym w przyszłość, który uwzględniał oczekiwania banków co do przyszłych ruchów stóp procentowych.
Przykład 1.
O godzinie 11:00 podczas tzw. Fixingu, banki deklarują, po jakiej cenie (oprocentowaniu) pożyczą sobie środki np. na 3 miesiące (WIBOR 3M). Jest to więc stopa prognozowana i oparta na kwotowaniach wiążących, a nie na faktycznie zawartych transakcjach. Taki mechanizm był krytykowany za potencjalną podatność na manipulacje i oderwanie od rzeczywistych, głębokich transakcji rynkowych.
Dzięki terminowemu charakterowi WIBOR kredytobiorca miał pewność co do stawki oprocentowania na cały nadchodzący okres odsetkowy (np. kwartał lub pół roku). Zapewniało to względną przewidywalność i stabilność raty w krótkim okresie. Jednocześnie WIBOR bywał krytykowany za to, że opierał się na samych deklaracjach, a nie rzeczywistych transakcjach, co rodziło wątpliwości co do jego pełnej przejrzystości i odporności na potencjalne manipulacje, wymuszając reformę zgodnie z regulacjami unijnymi, a dokładniej Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z 8 czerwca 2016 roku w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniające dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (dalej: rozporządzenie BMR).
Czym jest POLSTR?
POLSTR, czyli Polska Stopa Krótkoterminowa, to nowy wskaźnik, który ma zastąpić WIBOR, będąc odpowiedzią na międzynarodowe standardy. Należy on do rodziny wskaźników RFR (ang. Risk-Free Rate), czyli stóp wolnych od ryzyka. Wartość POLSTR jest wyliczana na podstawie rzeczywistych transakcji niezabezpieczonych depozytów jednodniowych (tzw. overnight – O/N) zawieranych między bankami oraz innymi dużymi instytucjami finansowymi na polskim rynku. Jest to zatem stopa oparta na faktach, co zapewnia znacznie większą transparentność i wiarygodność, odzwierciedlając realny, najkrótszy koszt pozyskania pieniądza przez banki.
POLSTR to stopa jednodniowa, więc w przypadku kredytów nie jest stosowana jej pojedyncza wartość, lecz tzw. stopa składana. W praktyce oznacza to, że miesięczną lub kwartalną wartość wskaźnika wylicza się na podstawie skumulowanych stawek dziennych z całego minionego okresu. Tym samym POLSTR bazuje na przeszłości.
Przykład 2.
W przeciwieństwie do WIBOR POLSTR nie opiera się na deklaracjach. Oblicza się go na podstawie danych historycznych, tj. transakcji, które już się wydarzyły poprzedniego dnia roboczego. To sprawia, że uważa się go za bardziej transparentny i mniej podatny na manipulacje, ponieważ odzwierciedla realny koszt pieniądza na rynku.
Różnice pomiędzy WIBOR a POLSTR
W stabilnych warunkach rynkowych POLSTR (jako stopa overnight) jest zazwyczaj niższy niż WIBOR (jako stopa prognozująca przyszłe koszty). Jednakże w okresach zmian polityki pieniężnej ich relacja się zmienia. W okresach, gdy Rada Polityki Pieniężnej (RPP) podnosi stopy procentowe, WIBOR, jako wskaźnik wybiegający w przyszłość, często reagował na oczekiwane podwyżki z wyprzedzeniem, co oznaczało szybki i gwałtowny wzrost rat kredytowych. Z kolei POLSTR, bazujący na transakcjach z przeszłości, reaguje na takie zmiany z pewnym opóźnieniem. W fazie szybkich podwyżek stóp wzrost rat opartych na POLSTR jest zatem bardziej rozłożony w czasie, co chwilowo może być dla kredytobiorców korzystniejsze. Sytuacja ta odwraca się jednak w fazie obniżek, kiedy to raty oparte na WIBOR spadały szybciej, podczas gdy POLSTR reagował wolniej.
Przykład 3.
Gdy RPP podnosi stopy, WIBOR zazwyczaj rośnie niemal natychmiast, często w przewidywaniu kolejnych podwyżek. POLSTR może rosnąć wolniej, ponieważ faktyczne koszty pożyczek międzybankowych dostosowują się z pewnym opóźnieniem. W takiej sytuacji przez pewien czas POLSTR może być korzystniejszy dla kredytobiorcy.
Przykład 4.
Gdy RPP obniża stopy, WIBOR z reguły spada szybciej. POLSTR może utrzymywać się na wyższym poziomie dłużej, ponieważ stopa składana bazuje na wyższych, historycznych odczytach z przeszłości, co w tym scenariuszu może przejściowo oznaczać wyższą ratę kredytu opartego na POLSTR.
Stosowanie stopy składanej w przypadku POLSTR oznacza, że dokładna wysokość raty staje się znana dopiero pod koniec okresu odsetkowego, po zebraniu wszystkich dziennych stawek. W przeciwieństwie do WIBOR, gdzie stawkę znało się z góry, osoba, która zaciągnęła kredyt oparty na POLSTR, musi pogodzić się z mniejszą przewidywalnością miesięcznych zobowiązań.
Korekcja wskaźników WIBOR i POLSTR
Zmiana wskaźników finansowych będzie wymagała dostosowania POLSTR do już obowiązujących umów kredytowych, które do tej pory były oparte na WIBOR. W praktyce będzie to wymagało zastosowania tzw. spreadu korygującego. Jest to stała wartość dodawana lub odejmowana od nowego wskaźnika (POLSTR), której celem jest wyrównanie wartości ekonomicznej umowy, aby zmiana wskaźnika nie przyniosła ani nadmiernych zysków bankom, ani strat kredytobiorcom (i odwrotnie) w momencie konwersji.
Przykład 5.
Załóżmy, że w momencie konwersji (przejścia z WIBOR na POLSTR) historyczna średnia WIBOR 3M wynosiła 6,0%, a historyczna średnia POLSTR 1M (składanego) – 5,5%. Różnica to 0,5 punktu procentowego. Spread korygujący zostałby ustalony na poziomie, który ma zniwelować tę różnicę, aby rata nie zmieniła się z dnia na dzień. Ten spread jest kluczowym elementem mającym zapewnić neutralność reformy dla obecnych kredytobiorców.
Przykład 6.
Załóżmy, że średnia wartość WIBOR 3M w długim okresie wynosiła 5,00%, a średnia wartość POLSTR (składanego) wynosiła 4,75%. Wówczas spread korygujący wynosi 0,25%, tj. 5,00% – 4,75%. W takim scenariuszu do oprocentowania kredytu opartego na POLSTR doliczony zostanie stały spread w wysokości 0,25 punktu procentowego.
Proces zastąpienia omawianych wskaźników jest złożony i rozciągnięty w czasie. Wynika to z konieczności zapewnienia bezpieczeństwa i płynności konwersji ogromnego portfela umów opartych na WIBOR. Przyjmuje się, że wartość takich umów sięga około 7 bln zł, w tym blisko 1 bln zł kredytów hipotecznych. Narodowa Grupa Robocza (NGR) odpowiedzialna za zmianę wskaźników finansowych rozpoczęła swoje prace już w lipcu 2022 roku.
Po ponownej analizie alternatyw Komitet Sterujący NGR zaakceptował propozycję indeksu POLSTR jako docelowego wskaźnika, co miało miejsce na przełomie grudnia 2024 roku i stycznia 2025 roku. Obecnie planowane jest formalne przyjęcie dokumentacji i rozpoczęcie publikacji POLSTR przez administratora (GPW Benchmark S.A.). Banki mogą zacząć oferować nowe produkty finansowe (w tym kredyty) oparte na POLSTR. Finalna konwersja WIBOR na POLSTR ma nastąpić do końca 2027 roku.
Reforma wskaźników referencyjnych w Polsce nie jest wyłącznie decyzją wewnętrzną, lecz koniecznością wynikającą z europejskiego prawa. Kluczową rolę odgrywa tutaj rozporządzenie BMR (Benchmark Regulation), którego celem jest zwiększenie jakości i wiarygodności wskaźników referencyjnych stosowanych w Unii Europejskiej. Rozporządzenie BMR narzuciło ostrzejsze wymogi dla administratorów wskaźników (w Polsce GPW Benchmark), w szczególności w zakresie konieczności bazowania ich na rzeczywistych transakcjach rynkowych.
WIBOR, jako wskaźnik oparty na deklaracjach, nie spełniał w pełni tych nowych, rygorystycznych kryteriów wiarygodności i odporności na manipulacje. Konieczność jego zastąpienia wynikała więc z potrzeby dostosowania polskiego rynku finansowego do jednolitych standardów europejskich. Wybrany POLSTR, bazujący na faktycznych transakcjach overnight, jest w pełni zgodny z duchem i literą Rozporządzenia BMR, co zapewnia stabilność i bezpieczeństwo prawne dla wszystkich uczestników rynku, w tym banków i kredytobiorców. Ta zgodność z prawem unijnym jest fundamentalnym uzasadnieniem dla całej reformy.
WIBOR a POLSTR Podsumowanie
Fundamentalna różnica pomiędzy wskaźnikami WIBOR i POLSTR sprowadza się do przejścia z modelu opartego na szacunkach przyszłych kosztów (WIBOR) na model oparty na rzeczywistych transakcjach historycznych (POLSTR). POLSTR, jako wskaźnik RFR, lepiej odpowiada unijnym regulacjom, na czele z zapisami rozporządzenia BMR i międzynarodowym trendom, zapewniając większą transparentność i wiarygodność w obliczu potencjalnego ryzyka manipulacji, które przypisywano wskaźnikom typu IBOR. Docelowo WIBOR zniknie z polskiego systemu finansowego wraz z końcem 2027 roku.
