Reprezentacja w sądzie to często skomplikowany i stresujący proces. Nic więc dziwnego, że wiele osób decyduje się na skorzystanie z pomocy adwokata lub radcy prawnego. Okazuje się, że pełnomocnikiem może być także członek rodziny, który nie musi mieć wykształcenia prawniczego. Takie rozwiązanie będzie idealne w prostych sprawach sądowych. Wyjaśniamy, kim jest pełnomocnik rodzinny, w jakich sprawach może działać i jak go prawidłowo ustanowić, aby sąd zaakceptował jego udział.
Pełnomocnik rodzinny w sądzie - kto może nim zostać?
Zgodnie z treścią art. 87 §1 Kodeksu postępowania cywilnego pełnomocnikiem może być adwokat lub radca prawny, w sprawach własności intelektualnej także rzecznik patentowy, a w sprawach restrukturyzacji i upadłości także osoba mająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego, a ponadto osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony oraz osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia, współuczestnik sporu, jak również małżonek, rodzeństwo, zstępni lub wstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia.
Pełnomocnik rodzinny jest dobrym rozwiązaniem w przypadku prostych spraw, w których mocodawca nie chce lub nie może osobiście uczestniczyć. Będzie tak np. wtedy, gdy strona lub uczestnik postępowania ze względu na swój wiek lub stan zdrowia nie mają możliwości aktywnego działania przed sądem i to nawet w formie zdalnej. Pamiętajmy jednak, że pełnomocnik rodzinny nie może pojawić się we wszystkich sprawach sądowych. Prawo dopuszcza taką reprezentację przede wszystkim w sprawach cywilnych, takich jak sprawy o zapłatę, odszkodowanie, sprawy rodzinne (np. rozwód, alimenty) czy spadkowe. W sprawach karnych co do zasady wymagana jest pomoc zawodowego prawnika.
Przykład 1.
Pan Jan został pozwany w sprawie o zapłatę kwoty 45 000 zł. Ze względu na problemy z chodzeniem i mówieniem chciałby, aby reprezentowała go żona – pani Amelia. Kobieta nie ma jednak wykształcenia ani doświadczenia prawnego. Czy żona pozwanego może być jego pełnomocnikiem w sądzie? Tak, ponieważ małżonkowie stron lub uczestników postępowania korzystają z takiej możliwości. Pełnomocnik rodzinny nie musi przy tym mieć ani wykształcenia, ani doświadczenia prawnego.
Przykład 2.
Wiktor ma 17 lat i został oskarżony o popełnienie przestępstwa. Chciałby, aby jego pełnomocnikiem został brat – pan Karol – który studiuje prawo. Oskarżony nie ma pieniędzy na wynajęcie adwokata lub radcy prawnego, stąd też pomysł o ustanowieniu pełnomocnika rodzinnego. Czy pan Karol może zostać takim pełnomocnikiem? Nie, ponieważ przepisy kpk jasno wskazują, że pełnomocnikami w postępowaniach karnych mogą być wyłącznie adwokaci, radcowie prawni lub radcowie Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Wiktor może wnioskować o wyznaczenie mu obrońcy z urzędu, w jego przypadku ze względu na wiek ustanowienie obrońcy jest obowiązkowe.
Ustanowienie pełnomocnika rodzinnego
Aby skutecznie ustanowić pełnomocnika rodzinnego, w pierwszej kolejności należy upewnić się, czy dana sprawa sądowa ma charakter cywilny i czy nie jest wymagane zastępstwo zawodowego prawnika. Następnie trzeba ustalić, czy kandydat na pełnomocnika rodzinnego mieści się w kręgu osób, które mogą być pełnomocnikiem zgodnie z art. 87 kpc (małżonek, rodzeństwo, zstępni, wstępni, osoby w stosunku przysposobienia). Po potwierdzeniu powyższych okoliczności mocodawca musi udzielić swojego pełnomocnictwa na piśmie. Dokument ten powinien być jasny, precyzyjny i zawierać wszystkie niezbędne informacje, w tym dane mocodawcy, dane pełnomocnika, datę i miejsce sporządzenia pełnomocnictwa, zakres pełnomocnictwa oraz podpis mocodawcy. Jeśli chodzi o zakres udzielonego pełnomocnictwa, to może ono występować w kilku różnych formach:
- pełnomocnictwo ogólne, które upoważnia do działania we wszystkich sprawach;
- pełnomocnictwo do prowadzenia poszczególnych spraw – może ono upoważniać do wszystkich czynności procesowych lub tylko do wybranych w ramach wskazanej sprawy;
- pełnomocnictwo do niektórych czynności procesowych, które upoważnia wyłącznie do wykonania konkretnej czynności (np. odebrania pisma lub sporządzenia odpowiedzi na pozew).
Postanowienie SN z 26 maja 2022 roku (sygn. akt III CZ 86/22)
„Jeżeli pełnomocnictwo zawiera upoważnienie do występowania przed »sądami« (w tym »wszystkimi sądami«) bez określenia, o jakie sądy chodzi, to takie sformułowanie użyte w pełnomocnictwie powinno być rozumiane jako umocowanie do występowania również przed Sądem Najwyższym. Udzielenie pełnomocnictwa procesowego do reprezentowania strony w określonej sprawie (pełnomocnictwo rodzajowe), bez ograniczenia jego zakresu, oznacza umocowanie pełnomocnika także do prowadzenia spraw sądowych mocodawcy, w tym umocowanie do sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej”.
Po sporządzeniu pełnomocnictwa należy je dołączyć do pierwszego pisma procesowego składanego w sprawie (np. pozwu lub odpowiedzi na pozew). Prawo dopuszcza także możliwość złożenia takiego dokumentu także na pierwszej wyznaczonej rozprawie. Pełnomocnik musi przedstawić oryginał lub uwierzytelniony odpis pełnomocnictwa. Ustanowienie pełnomocnikiem członka najbliższej rodziny, o którym mowa w art. 87 kpc (czyli w większości przypadków, gdy dopuszczalny jest pełnomocnik rodzinny), nie wymaga uiszczenia standardowej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł. Tego rodzaju dokumenty są po prostu zwolnione z tej opłaty. Warto też wskazać, że zwolnienia z opłaty skarbowej od pełnomocnictwa dotyczą także spraw:
- alimentacyjnych;
- opieki, kurateli i przysposobienia;
- z zakresu ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych (sprawy w ZUS-ie);
- karnych, karnych skarbowych i dyscyplinarnych oraz w sprawach o wykroczenia.
Przykład 3.
Pani Anna chce rozwieść się z mężem – panem Piotrem. Ze względu na trudną sytuację emocjonalną i brak funduszy na adwokata kobieta poprosiła swoją siostrę – panią Martę – o reprezentowanie jej w sądzie. Pani Marta zgodziła się na pełnienie tej funkcji. W jaki sposób należy ustanowić pełnomocnika rodzinnego? Pani Marta jest siostrą pani Anny, więc spełnia kryteria pełnomocnika rodzinnego. Pani Anna musi sporządzić pisemne pełnomocnictwo procesowe dla pani Marty, precyzując, że dotyczy ono sprawy rozwodowej przed Sądem Okręgowym. Pełnomocnictwo musi zawierać zakres uprawnień pani Marty, takich jak składanie pism, udział w rozprawach czy negocjowanie warunków rozwodu. Następnie pani Marta dołącza pełnomocnictwo do pozwu rozwodowego, który składa w imieniu pani Anny w sądzie. Sąd akceptuje pełnomocnictwo, a pani Marta może reprezentować siostrę w całym postępowaniu, w tym uczestniczyć w wyznaczonych rozprawach.
Zalety i wady ustanowienia pełnomocnika rodzinnego
Pełnomocnictwo rodzinne ma niewątpliwie swoje zalety, na czele ze zrozumieniem i zaufaniem do pełnomocnika. Osoba bliska często lepiej rozumie sytuację i motywy swojego mocodawcy, ponieważ jest członkiem jej najbliższej rodziny. W niektórych przypadkach może to być kluczowe w skutecznej reprezentacji. Pełnomocnik rodzinny ma bowiem interes w jak najlepszym reprezentowaniu swojego mocodawcy. Obecność członka rodziny w trudnych chwilach w sądzie może być dużym wsparciem i pozwala odetchnąć stronie lub uczestnikowi postępowania. Ustanowienie pełnomocnika rodzinnego wiąże się zazwyczaj z niższymi lub zerowymi kosztami w porównaniu do zatrudnienia profesjonalnego prawnika.
Pełnomocnictwo rodzinne jest z drugiej strony obarczone pewnymi mankamentami. Osoba bez wykształcenia prawniczego może nie mieć wystarczającej wiedzy na temat przepisów, procedur i strategii procesowych, a co za tym idzie, ryzykuje przegraną swojego mocodawcy. Procesy sądowe wymagają doświadczenia w występowaniu przed sądem, formułowaniu pism procesowych i prowadzeniu przesłuchań, co dla osoby bez odpowiedniej wiedzy może być naprawdę trudnym zadaniem. Ze względu na silny związek rodzinny mocodawcy i pełnomocnika rodzinnego reprezentowanie bliskiej osoby może być bardzo obciążające emocjonalnie dla pełnomocnika. Nie zawsze będzie to okoliczność motywująca pełnomocnika, w niektórych przypadkach może działać na szkodę strony lub uczestnika postępowania.
Co, jeśli sąd nie zaakceptuje pełnomocnika rodzinnego?
Sąd ma prawo ocenić, czy pełnomocnik rodzinny jest w stanie należycie reprezentować stronę. W uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza w bardzo skomplikowanych sprawach, sąd może nie dopuścić pełnomocnika rodzinnego do reprezentacji lub zalecić ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Dzieje się tak rzadko, ale warto mieć to na uwadze. W takiej sytuacji sąd wskazuje oczywiście, dlaczego pełnomocnik rodzinny nie został dopuszczony i jakie kroki należy podjąć dalej.
Strona lub uczestnik postępowania ma w takiej sytuacji możliwość samodzielnego działania w swojej sprawie lub skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego. W tym drugim przypadku może to zrobić za pełną odpłatnością lub złożyć wniosek o przydzielenie pomocy prawnej z urzędu. Istnieje więc szansa, że mocodawca otrzyma darmowego prawnika, choć wymaga to przede wszystkim spełnienia kryterium niskich lub zerowych dochodów przez daną osobę. Strona lub uczestnik postępowania, którzy posiadają własny majątek i zarabiają na swoje utrzymanie, z reguły mają niewielkie szanse na to, aby otrzymać adwokata lub radcę prawnego z urzędu.
Podsumowanie
Ustanowienie pełnomocnika rodzinnego może być dobrym rozwiązaniem w wielu sytuacjach, szczególnie gdy brakuje środków na prawnika lub sprawa nie jest skomplikowana. Trzeba jednak pamiętać o odpowiedzialności, jaka wiąże się z tą rolą, oraz o ewentualnych ograniczeniach wynikających z braku doświadczenia i wiedzy prawniczej. W razie wątpliwości zawsze warto skonsultować się z radcą prawnym lub adwokatem, nawet w celu uzyskania porady co do zakresu i formy pełnomocnictwa.
