W relacjach opartych na umowach cywilnoprawnych zasada swobody umów wydaje się dawać zleceniodawcom niemal nieograniczoną władzę nad kontynuowaniem lub przerwaniem współpracy. Jednak rozwiązanie umowy jako działanie odwetowe to zjawisko, które coraz częściej staje się przedmiotem ożywionej dyskusji w kontekście ochrony tzw. sygnalistów. W niniejszym artykule przyjrzymy się temu, gdzie kończy się prawo zleceniodawcy do doboru współpracowników, a zaczyna nadużycie prawa podmiotowego oraz jakie narzędzia obrony przysługują osobie, która z dnia na dzień straciła źródło dochodu w odwecie za swoją postawę.
Sygnalista – zakres podmiotowy
W art. 3 ust. 1 Ustawy z dnia 14 czerwca 2024 roku o ochronie sygnalistów wskazano, że sygnalistami są:
- pracownicy;
- osoby świadczące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w tym na podstawie umowy cywilnoprawnej;
- pracownicy tymczasowi;
- przedsiębiorcy;
- akcjonariusze;
- wspólnicy;
- członkowie organu osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej;
- osoby świadczące pracę pod nadzorem i kierownictwem wykonawcy, podwykonawcy lub dostawcy;
- stażyści;
- wolontariusze;
- prokurenci;
- praktykanci;
- funkcjonariusze Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej;
- żołnierze pełniący czynną służbę wojskową.
Zakres przedmiotowy zgłoszeń sygnalistów
Sygnalista może zgłaszać następujące naruszenia prawa stanowiące działanie lub zaniechanie, które są niezgodne z prawem lub mające na celu obejście prawa, a dotyczą:
- korupcji;
- zamówień publicznych;
- usług, produktów i rynków finansowych;
- przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu;
- bezpieczeństwa produktów i ich zgodności z wymogami;
- bezpieczeństwa transportu;
- ochrony środowiska;
- ochrony radiologicznej i bezpieczeństwa jądrowego;
- bezpieczeństwa żywności i pasz;
- zdrowia i dobrostanu zwierząt;
- zdrowia publicznego;
- ochrony konsumentów;
- ochrony prywatności i danych osobowych;
- bezpieczeństwa sieci i systemów teleinformatycznych;
- interesów finansowych Skarbu Państwa Rzeczypospolitej Polskiej, jednostki samorządu terytorialnego oraz Unii Europejskiej;
- rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, w tym publicznoprawnych zasad konkurencji i pomocy państwa oraz opodatkowania osób prawnych;
- konstytucyjnych wolności i praw człowieka i obywatela – występujących w stosunkach jednostki z organami władzy publicznej i niezwiązanych z dziedzinami wskazanymi wyżej.
Działania odwetowe względem pracowników
Działania odwetowe względem pracowników polegają na:
- odmowie nawiązania stosunku pracy;
- wypowiedzeniu lub rozwiązaniu bez wypowiedzenia stosunku pracy;
- niezawarciu umowy o pracę na czas określony lub umowy o pracę na czas nieokreślony po rozwiązaniu umowy o pracę na okres próbny, niezawarciu kolejnej umowy o pracę na czas określony lub niezawarciu umowy o pracę na czas nieokreślony po rozwiązaniu umowy o pracę na czas określony – w przypadku gdy sygnalista miał uzasadnione oczekiwanie, że zostanie z nim zawarta taka umowa;
- obniżeniu wysokości wynagrodzenia za pracę;
- wstrzymaniu awansu albo pominięciu przy awansowaniu;
- pominięciu przy przyznawaniu innych niż wynagrodzenie świadczeń związanych z pracą lub obniżenie wysokości tych świadczeń;
- przeniesieniu na niższe stanowisko pracy;
- zawieszeniu w wykonywaniu obowiązków pracowniczych lub służbowych;
- przekazaniu innemu pracownikowi dotychczasowych obowiązków sygnalisty;
- niekorzystnej zmianie miejsca wykonywania pracy lub rozkładu czasu pracy;
- negatywnej ocenie wyników pracy lub negatywnej opinii o pracy;
- nałożeniu lub zastosowaniu środka dyscyplinarnego, w tym kary finansowej, lub środka o podobnym charakterze;
- przymusie, zastraszaniu lub wykluczeniu, mobbingu, dyskryminacji, niekorzystnym lub niesprawiedliwym traktowaniu;
- wstrzymaniu udziału lub pominięciu przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe;
- nieuzasadnionym skierowaniu na badania lekarskie, w tym badania psychiatryczne, chyba że przepisy odrębne przewidują możliwość skierowania pracownika na takie badania;
- działaniu zmierzającym do utrudnienia znalezienia w przyszłości pracy w danym sektorze lub w danej branży na podstawie nieformalnego lub formalnego porozumienia sektorowego lub branżowego;
- spowodowaniu straty finansowej, w tym gospodarczej, lub utracie dochodu;
- wyrządzeniu innej szkody niematerialnej, w tym naruszeniu dóbr osobistych, w szczególności dobrego imienia sygnalisty.
Działaniami odwetowymi są także próby stosowania wskazanych działań lub groźby ich zastosowania.
Rozwiązanie umowy jako działanie odwetowe – przykłady i konsekwencje
Szczególną regulację w zakresie działań odwetowych przewidziano do osób zatrudnionych na podstawie innych umów niż umowa o pracę.
- wypowiedzenia umowy, której stroną jest sygnalista, w szczególności dotyczącej sprzedaży lub dostawy towarów bądź świadczenia usług, odstąpienia od takiej umowy lub rozwiązania jej bez wypowiedzenia;
- nałożenia obowiązku lub odmowy przyznania, ograniczenie lub odebranie uprawnienia, w szczególności koncesji, zezwolenia lub ulgi.
Przykład 1.
Pan Marek jest informatykiem współpracującym z dużą firmą IT na podstawie umowy B2B (umowa o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu). Mężczyzna odkrył mechanizm przekazywania łapówek w kadrze zarządzającej i dokonał zgłoszenia jako sygnalista. Tożsamość pana Marka jako zgłaszającego „wyciekła” do kierownika działu zamieszanego w proceder. Tydzień później mężczyzna otrzymał informację, że jego umowa zostaje rozwiązana ze skutkiem natychmiastowym z powodu rzekomego niskiego zaangażowania i błędów w pracy, których wcześniej nigdy mu nie wytykano. Czy było to działanie odwetowe? Istnieją uzasadnione podstawy do uznania tego typu sytuacji za działania odwetowe. To na zleceniodawcy spoczywa ciężar dowodu. Firma musi udowodnić, że rozwiązanie umowy z panem Markiem nastąpiło z przyczyn obiektywnych – faktycznych błędów w wykonywaniu pracy – a nie w związku ze zgłoszeniem. W tej sytuacji, w przypadku braku wcześniejszych zastrzeżeń do pracy pana Marka, będzie to niemal niemożliwe.
Rekompensata za działania odwetowe
W przypadku zgłoszenia przez sygnalistę działań odwetowych na pracodawcy spoczywa ciężar dowodu i wykazania, że podjęte działanie nie jest działaniem odwetowym.
- odszkodowanie w wysokości nie niższej niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie w gospodarce narodowej w poprzednim roku ogłaszane do celów emerytalnych w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, ale może być ono wyższe niż tak kwota;
- zadośćuczynienie, dla którego nie ma określonej dolnej ani górnej granicy.
Zrzeczenie roszczeń z tytułu działań odwetowych
Zrzeczenie się roszczenia oznacza rezygnację z przysługującego danej osobie prawa bez równoczesnego przeniesienia go na inny podmiot. Zrzeczenie to ma charakter trwały i oznacza, że osoba jego dokonująca nie będzie teraz ani w przyszłości dochodzić roszczenia, które jej przysługiwało, a którego się zrzeka.
Regulacja ta ma chronić sygnalistów, na których mogłyby być wymuszane oświadczenia o zrzeczeniu się roszczenia za doświadczanie działań odwetowych.
Kary za stosowanie działań odwetowych
Stosowanie działań odwetowych wobec sygnalisty stanowi przestępstwo zagrożone karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2, a jeśli sprawca działa w sposób uporczywy, wówczas może zostać mu wymierzona kara pozbawienia wolności do lat 3.
Rozwiązanie umowy jako działanie odwetowe - podsumowanie
Podsumowując, choć umowa zlecenia z natury cechuje się mniejszą stabilnością niż stosunek pracy, nie oznacza to, że zleceniobiorca pozostaje w próżni prawnej wobec arbitralnych decyzji zleceniodawcy. W dobie rosnących standardów etycznych w biznesie i po wdrożeniu dyrektyw o ochronie sygnalistów „zemsta” w formie rozwiązania umowy staje się dla zleceniodawców ryzykiem, które może kosztować ich nie tylko utratę wizerunku, ale także wymierne odszkodowanie. Walka z odwetem to zatem zarówno obrona interesów jednostki, jak i krok w stronę bardziej cywilizowanego i transparentnego prowadzenia biznesu.
