Każdy przedsiębiorca powinien mieć świadomość, że jego działalność gospodarcza może zostać poddana kontroli skarbowej. Oznacza to konieczność nie tylko należytego dokumentowania prowadzonych spraw, lecz także doskonałej znajomości przysługujących praw, w tym kwestii, jaką jest prawo do milczenia podczas kontroli działalności gospodarczej. Choć obowiązek współdziałania z organem jest kluczowy, nie oznacza on bezwarunkowej konieczności odpowiadania na każde zadane pytanie.
Zasady przeprowadzania kontroli a prawo do milczenia podczas kontroli działalności gospodarczej
Kontrola działalności gospodarczej prowadzona jest na zasadach określonych w Ustawie z 6 marca 2018 roku Prawo przedsiębiorców, chyba że zasady i tryb kontroli wynikają z ratyfikowanych umów międzynarodowych albo z bezpośrednio stosowanych przepisów prawa Unii Europejskiej. Rozdział 5 Prawa przedsiębiorców, zatytułowany „Ograniczenia kontroli działalności gospodarczej”, określa podstawowe zasady przeprowadzania kontroli, natomiast w kwestiach w nim nieuregulowanych stosuje się odrębne przepisy.
Kontrole co do zasady planuje się z wyprzedzeniem. W myśl art. 47 ust. 1 Prawa przedsiębiorców kontrole przeprowadza się zgodnie z okresowym planem po uprzednim dokonaniu analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa w ramach wykonywania działalności gospodarczej (kontrola planowa). Analiza obejmuje identyfikację obszarów podmiotowych i przedmiotowych, w których ryzyko naruszenia przepisów jest największe. Na podstawie wyników analizy określa się zasady umożliwiające przypisanie przedsiębiorców do jednej z następujących kategorii ryzyka: niskie, średnie, wysokie. Sposób przeprowadzenia analizy określa organ kontroli lub organ nadrzędny.
Organ kontroli zawiadamia przedsiębiorcę o zamiarze przeprowadzenia kontroli. Kontrolę wszczyna się niewcześniej niż po 7 dniach i niepóźniej niż przed upływem 30 dni od doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Jeżeli kontrola nie rozpocznie się w tym czasie, potrzebne jest ponowne zawiadomienie. Zawiera ono w szczególności wskazanie zakresu przedmiotowego oraz wstępną listę dokumentów i informacji, których udostępnienia organ będzie oczekiwał w trakcie czynności. Należy jednak pamiętać, że w toku postępowania może on zażądać również innych dokumentów i informacji związanych z jego zakresem niż te wskazane w zawiadomieniu o zamiarze wszczęcia kontroli.
Są jednak sytuacje szczególne, w których nie dokonuje się zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Zostały one wymienione w art. 48 ust. 11 Prawa przedsiębiorców, przy czym uzasadnienie przyczyny braku zawiadomienia umieszcza się w protokole kontroli.
Czynności kontrolne co do zasady mogą być wykonywane przez pracowników organu po okazaniu przedsiębiorcy albo osobie przez niego upoważnionej legitymacji służbowej oraz doręczeniu upoważnienia do ich przeprowadzenia. Odrębne przepisy mogą jednak przewidywać możliwość podjęcia czynności już po okazaniu legitymacji. W takim przypadku upoważnienie doręcza się przedsiębiorcy albo osobie przez niego upoważnionej w terminie określonym w tych przepisach, niepóźniej jednak niż w ciągu 3 dni roboczych od ich wszczęcia. Dokument ten określa m.in. zakres przedmiotowy oraz przewidywany termin zakończenia, przy czym zakres czynności nie może wykraczać poza wskazane w nim ramy.
Obowiązki kontrolowanego przedsiębiorcy i granice prawa do milczenia
Przedsiębiorca, którego działalność gospodarcza została poddana kontroli, ma określone prawa i obowiązki z nią związane. Co do zasady przeprowadza się ją w obecności przedsiębiorcy albo osoby przez niego upoważnionej. Przepisy art. 50 ust. 2 i 5 Prawa przedsiębiorców przewidują jednak przypadki, w których czynności mogą być wykonywane bez ich obecności. Kontrola odbywa się w siedzibie przedsiębiorcy albo w miejscu wykonywania działalności gospodarczej, w godzinach pracy lub w czasie faktycznego wykonywania tej działalności. Ponadto zgodnie z art. 51 ust. 2–3a Prawa przedsiębiorców są dopuszczalne przypadki, w których kontrola może zostać przeprowadzona w innych miejscach albo w sposób zdalny. Co ważne, w myśl art. 52 tej ustawy czynności kontrolne wykonuje się w sposób sprawny i możliwie niezakłócający funkcjonowania przedsiębiorcy. Jeżeli przedsiębiorca wskaże na piśmie, że zakłócają one w sposób istotny działalność gospodarczą przedsiębiorcy, konieczność ich podjęcia uzasadnia się w protokole kontroli.
Przedsiębiorca lub osoba przez niego upoważniona mają obowiązek umożliwić przeprowadzenie kontroli w zakresie wynikającym z odpowiednich przepisów. W szczególności może to dotyczyć udostępnienia dokumentów i nośników informacji związanych z przedmiotem kontroli, udzielania informacji i wyjaśnień, samodzielnego sporządzania i udostępniania kopii dokumentów, w tym wydruków danych posiadanych w postaci elektronicznej, a także zapewnienia wydzielonych miejsc do przechowywania dowodów i produktów.
Na czym polega prawo do milczenia podczas kontroli działalności gospodarczej?
Prawo do milczenia to fundamentalna zasada obowiązująca w polskim systemie prawnym. Pozwala ona osobie podejrzanej lub oskarżonej odmówić składania wyjaśnień oraz udzielania odpowiedzi na zadawane pytania bez konieczności podawania przyczyn takiej decyzji. Istotą tej zasady jest gwarancja, że samo milczenie nie może zostać potraktowane jako dowód winy.
Co prawda w Prawie przedsiębiorców ustawodawca nie odnosi się wprost do prawa do zachowania milczenia, ale nie oznacza to, że kontrolowany przedsiębiorca będący osobą fizyczną nie może skorzystać z tego uprawnienia. Prawo osoby fizycznej do milczenia w postępowaniu administracyjnym, które może prowadzić do odpowiedzialności karnej albo nałożenia sankcji administracyjnej mającej charakter karny, zostało jednoznacznie potwierdzone w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 2 lutego 2021 roku w sprawie C-481/19. W orzeczeniu tym Trybunał po raz pierwszy wypowiedział się w tej kwestii na gruncie postępowania administracyjnego. Chociaż wyrok zapadł w sprawie dotyczącej nadużyć na rynku finansowym, jego znaczenie pozostaje szersze.
Z orzeczenia wynika, że art. 14 ust. 3 dyrektywy 2003/6 w sprawie wykorzystywania poufnych informacji i manipulacji na rynku oraz art. 30 ust. 1 lit. b rozporządzenia nr 596/2014 w sprawie nadużyć na rynku, odczytywane w związku z art. 47 i art. 48 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, należy interpretować w ten sposób, że pozwalają one państwom członkowskim nie karać osoby fizycznej. Chodzi o osobę, która w toku prowadzonego przeciwko niej dochodzenia odmawia udzielenia organowi odpowiedzi mogących prowadzić do pociągnięcia jej do odpowiedzialności za czyn niedozwolony zagrożony sankcjami administracyjnymi o charakterze karnym albo do odpowiedzialności karnej. Trybunał potwierdził tym samym, że osobie fizycznej przysługuje prawo do milczenia w postępowaniach administracyjnych, które mogą prowadzić do nałożenia sankcji mającej charakter karny.
Kiedy kontrolowany może wykorzystać prawo do milczenia podczas kontroli działalności gospodarczej?
Kontrolowany będący osobą fizyczną może zachować milczenie mimo ciążącego na nim obowiązku współpracy, jeżeli udzielenie odpowiedzi lub wyjaśnień mogłoby prowadzić do pociągnięcia go do odpowiedzialności za czyn niedozwolony zagrożony sankcją administracyjną mającą charakter karny albo do odpowiedzialności karnej.
Odmowa udzielenia odpowiedzi w zakresie objętym prawem do milczenia nie może sama w sobie zostać potraktowana jako przyznanie się do winy ani stanowić podstawy ukarania kontrolowanego za brak współpracy. Osoba fizyczna nie może zostać ukarana za odmowę udzielenia odpowiedzi, które mogłyby prowadzić do ustalenia jej odpowiedzialności za czyn zagrożony sankcją administracyjną mającą charakter karny albo odpowiedzialności karnej.
Prawo do milczenia ma jednak swoje granice. Nie może ono usprawiedliwiać całkowitego braku współpracy z właściwymi organami. Nie uzasadnia w szczególności odmowy stawienia się na przesłuchanie ani podejmowania działań mających na celu opóźnienie tego przesłuchania. Innymi słowy, uprawnienie to chroni przed obowiązkiem samooskarżenia, ale nie zwalnia kontrolowanego z obowiązku współpracy z właściwym organem w pozostałym zakresie.
Przykład 1.
Pan Oskar prowadzący jednoosobową działalność gospodarczą został poddany kontroli. Umożliwia kontrolującym wykonanie czynności oraz udostępnia dokumenty wymagane na podstawie przepisów regulujących ten rodzaj kontroli. Odmawia jednak odpowiedzi na pytania, które mogłyby prowadzić do ustalenia jego odpowiedzialności karnej albo odpowiedzialności za czyn zagrożony sankcją administracyjną mającą charakter karny. Czy organ może ukarać przedsiębiorcę za odmowę udzielenia takich odpowiedzi?
Pan Oskar nie może zostać ukarany z powodu samej odmowy udzielenia odpowiedzi objętych prawem do milczenia. Przedsiębiorca będący osobą fizyczną może w tym zakresie odmówić odpowiedzi, a jego milczenie nie może zostać potraktowane jako przyznanie się do winy. Prawo to nie zwalnia go jednak z pozostałych obowiązków związanych z kontrolą, w tym z umożliwienia przeprowadzenia czynności oraz udostępnienia dokumentów wymaganych na podstawie właściwych przepisów.
Przedsiębiorca objęty kontrolą ma obowiązek współpracować z organem, jednak nie jest on nieograniczony. Osoba fizyczna może odmówić odpowiedzi, jeżeli mogłyby one prowadzić do jej odpowiedzialności karnej albo nałożenia sankcji administracyjnej o charakterze karnym. Prawo do milczenia nie zwalnia jej jednak z pozostałych obowiązków związanych z prowadzonymi czynnościami.
Polecamy:
