Od 1 stycznia 2026 r. w Polsce obowiązuje zmodernizowany system nieodpłatnej pomocy prawnej, który po raz pierwszy w sposób kompleksowy i trwały wprowadza możliwość udzielania porad prawnych w formie zdalnej. Pandemia COVID-19 pokazała, że zdalne formy kontaktu mogą być nie tylko skuteczne, ale wręcz niezbędne, aby zapewnić ciągłość działania instytucji publicznych. Tym samym ustawodawca zdecydował się na trwałe wprowadzenie rozwiązań, które wcześniej funkcjonowały jedynie tymczasowo. Dowiedz się czym jest zdalna nieodpłatna pomoc prawna.
Zdalna nieodpłatna pomoc prawna
Nowelizacja Ustawy z 5 sierpnia 2015 roku o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej zmienia sposób funkcjonowania punktów pomocy w całym kraju. Wprowadza nowe zasady organizacji pracy, rozszerza katalog dostępnych form kontaktu, upraszcza procedury i wzmacnia rolę technologii w świadczeniu usług publicznych.
Jednocześnie reforma zachowuje dotychczasowe fundamenty systemu, takie jak powszechność dostępu, brak opłat, obowiązek zachowania poufności oraz wysoki standard merytoryczny porad.
System nieodpłatnej pomocy prawnej sprzed zmian
System nieodpłatnej pomocy prawnej od początku miał charakter stacjonarny. Obywatel chcący uzyskać poradę musiał udać się do punktu prowadzonego przez powiat, organizację pozarządową lub prawnika wyznaczonego przez samorząd zawodowy.
W praktyce oznaczało to konieczność osobistego stawiennictwa, co dla wielu osób stanowiło barierę trudną do pokonania. Dotyczyło to zwłaszcza osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, mieszkańców terenów wiejskich, osób pracujących w niestandardowych godzinach, a także obywateli przebywających czasowo za granicą. W efekcie część osób uprawnionych rezygnowała z pomocy prawnej, mimo że jej potrzebowała.
Pandemia COVID-19 wymusiła wprowadzenie rozwiązań zdalnych, które okazały się nie tylko skuteczne, ale również bardzo popularne. W wielu powiatach liczba udzielanych porad wzrosła, a obywatele zaczęli zgłaszać, że forma zdalna jest dla nich wygodniejsza i bardziej dostępna.
Po zakończeniu epidemii pojawiła się potrzeba uregulowania tej kwestii w sposób trwały. Ustawodawca uznał, że system powinien być odporny na sytuacje kryzysowe, elastyczny i dostosowany do współczesnych standardów komunikacji. Właśnie dlatego od 2026 roku porady zdalne stały się pełnoprawną, równorzędną formą świadczenia usług.
Zakres zmian w nowelizacji
Nowelizacja ustawy wprowadziła szereg zmian, które mają charakter systemowy. Najważniejszą z nich jest trwałe usankcjonowanie możliwości udzielania porad prawnych i obywatelskich za pośrednictwem środków komunikacji na odległość. Oznacza to, że porady mogą być udzielane telefonicznie, mailowo lub za pomocą komunikatorów internetowych, a osoba uprawniona ma prawo wyboru formy kontaktu. Zmiana ta nie jest uzależniona od żadnych szczególnych okoliczności, takich jak stan epidemii czy klęska żywiołowa. Jest to rozwiązanie dostępne dla wszystkich, przez cały rok, w każdym powiecie.
Nowelizacja upraszcza również procedurę weryfikacji uprawnienia. W przypadku porad zdalnych osoba zgłaszająca się po pomoc może złożyć oświadczenie o braku środków na odpłatną pomoc prawną ustnie, podczas rozmowy telefonicznej lub wideokonferencji. Nie ma konieczności podpisywania dokumentów ani dostarczania ich osobiście. Ustawodawca uznał, że nadmierne formalności nie powinny być barierą w dostępie do prawa, zwłaszcza w sytuacjach, gdy obywatel potrzebuje szybkiej i skutecznej pomocy.
Przykład 1.
Osoba z niepełnosprawnością prowadząca jednoosobowe gospodarstwo domowe traci pracę i jednocześnie otrzymuje wezwanie do zapłaty zaległego czynszu. Nie ma środków na skorzystanie z odpłatnej pomocy prawnej i nie ma pewności, jakie kroki powinna podjąć. Od 2026 roku może zgłosić się do punktu nieodpłatnej pomocy prawnej, wybrać formę zdalną, złożyć uproszczone oświadczenie o uprawnieniu i uzyskać poradę prawną na odległość, bez konieczności osobistego stawiennictwa. W ramach nieodpłatnej pomocy prawnej otrzymuje informacje dotyczące przysługujących jej uprawnień, możliwych form ochrony przed eksmisją oraz zasad postępowania w relacji z wynajmującym. Następnie, w ramach nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, uzyskuje wsparcie w zakresie sporządzenia planu spłaty zadłużenia oraz informacji o dostępnych świadczeniach socjalnych.
Jak działa zdalna pomoc prawna w praktyce?
Zdalna pomoc prawna funkcjonuje w sposób zbliżony do porad stacjonarnych, jednak z istotnymi udogodnieniami. Obywatel może umówić termin porady telefonicznie lub przez stronę internetową powiatu. Podczas rejestracji wybiera formę kontaktu – stacjonarną lub zdalną. W przypadku tej drugiej otrzymuje informację o sposobie połączenia, godzinie rozmowy oraz ewentualnej konieczności przesłania dokumentów. Dokumenty można przekazać mailowo lub za pomocą formularza elektronicznego.
Porada zdalna przebiega podobnie jak rozmowa w kancelarii. Prawnik analizuje przedstawiony problem, udziela informacji o obowiązujących przepisach, wskazuje możliwe rozwiązania, a w razie potrzeby pomaga w przygotowaniu pism. W przypadku porad obywatelskich doradca może również pomóc w wypełnieniu wniosków, wyjaśnić procedury administracyjne lub wskazać instytucje, które mogą udzielić dalszego wsparcia.
Korzyści wynikające z wprowadzenia porad zdalnych
Wprowadzenie zdalnej pomocy prawnej przynosi liczne korzyści zarówno dla obywateli, jak i dla administracji publicznej. Najważniejszą z nich jest zwiększenie dostępności usług prawnych. Osoby mieszkające w małych miejscowościach, osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami, a także obywatele przebywający za granicą mogą uzyskać pomoc bez konieczności dojazdu do punktu. Zdalne porady są również wygodne dla osób pracujących, które mogą umówić rozmowę w dogodnym dla siebie czasie.
Kolejną korzyścią jest uproszczenie procedur. Oświadczenie o braku środków można złożyć ustnie, a dokumenty przesłać elektronicznie. Dzięki temu cały proces jest szybszy i mniej obciążający. Zdalna forma kontaktu pozwala również na lepsze wykorzystanie zasobów systemu. Prawnicy mogą obsługiwać większą liczbę spraw, a samorządy mogą efektywniej organizować pracę punktów, w tym umożliwiać dyżury specjalistów z różnych części kraju.
Zdalna pomoc prawna sprzyja także rozwojowi kompetencji cyfrowych obywateli. Korzystanie z komunikatorów, formularzy elektronicznych czy platform internetowych staje się coraz bardziej powszechne, a system nieodpłatnej pomocy prawnej może pełnić funkcję edukacyjną w tym zakresie. Jednocześnie reforma przewiduje utrzymanie porad stacjonarnych, aby zapewnić wsparcie osobom, które nie korzystają z technologii cyfrowych.
Wyzwania i ograniczenia systemu zdalnego
Choć zdalna pomoc prawna przynosi wiele korzyści, wiąże się również z pewnymi wyzwaniami. Najpoważniejszym z nich jest wykluczenie cyfrowe. Część obywateli nie dysponuje odpowiednim sprzętem, nie ma dostępu do Internetu lub nie potrafi korzystać z narzędzi cyfrowych. Dlatego system musi zachować równowagę między formą zdalną a stacjonarną, aby nikt nie został pozbawiony dostępu do prawa.
Kolejnym wyzwaniem jest bezpieczeństwo danych. Porady prawne często dotyczą spraw wrażliwych, takich jak zadłużenie, sprawy rodzinne czy kwestie mieszkaniowe. Konieczne jest zapewnienie bezpiecznych kanałów komunikacji, szyfrowania danych oraz odpowiednich procedur przetwarzania dokumentów. Samorządy muszą zadbać o to, aby narzędzia wykorzystywane do udzielania porad spełniały wysokie standardy bezpieczeństwa.
Zdalna forma kontaktu może również utrudniać analizę dokumentów, zwłaszcza jeśli są one nieczytelne lub wymagają obejrzenia oryginałów. W takich przypadkach konieczne może być osobiste stawiennictwo w punkcie. Ponadto niektóre osoby mogą preferować kontakt bezpośredni, który pozwala na bardziej szczegółową rozmowę i budowanie relacji z prawnikiem.
Rola samorządów i organizacji pozarządowych w nowym systemie
Samorządy powiatowe odgrywają kluczową rolę w organizacji systemu nieodpłatnej pomocy prawnej. Reforma nakłada na nie dodatkowe obowiązki związane z zapewnieniem infrastruktury technicznej, obsługą rejestrów zgłoszeń oraz współpracą z organizacjami pozarządowymi. Powiaty muszą zadbać o to, aby punkty były wyposażone w odpowiedni sprzęt, oprogramowanie oraz stabilne łącza internetowe. Konieczne jest również przeszkolenie pracowników i prawników w zakresie obsługi narzędzi cyfrowych.
Organizacje pozarządowe, które prowadzą część punktów, również muszą dostosować swoje procedury do nowych wymogów. Obejmuje to m.in. zapewnienie odpowiednich narzędzi komunikacji zdalnej, prowadzenie dokumentacji elektronicznej oraz przestrzeganie zasad bezpieczeństwa danych. Jednocześnie organizacje te mogą odgrywać ważną rolę w edukacji prawnej i cyfrowej obywateli, organizując szkolenia, webinary i kampanie informacyjne.
Edukacja prawna i poradnictwo obywatelskie w formie zdalnej
Reforma obejmuje nie tylko porady prawne, ale również nieodpłatne poradnictwo obywatelskie oraz edukację prawną. Od 2026 roku działania te mogą być prowadzone w formie zdalnej, co otwiera nowe możliwości dotarcia do szerokiego grona odbiorców. Webinary, szkolenia online, materiały wideo i poradniki elektroniczne mogą być udostępniane mieszkańcom całego kraju, niezależnie od miejsca zamieszkania.
Poradnictwo obywatelskie, które często dotyczy spraw administracyjnych, socjalnych czy mieszkaniowych, również może być realizowane zdalnie. Doradcy mogą pomagać w wypełnianiu wniosków, wyjaśniać procedury i wskazywać instytucje, które mogą udzielić dalszego wsparcia. Dzięki temu system staje się bardziej elastyczny i dostosowany do potrzeb.
Polecamy:
