Rozwój platform takich jak YouTube, Twitch czy TikTok fundamentalnie zmienił sposób dystrybucji treści audiowizualnych. Obecnie użytkownicy samodzielnie decydują o tym, co i kiedy chcą oglądać, co znacząco rozmyło tradycyjny podział na profesjonalnych nadawców i odbiorców. W miejsce klasycznej telewizji pojawiła się nowa struktura, w której główną rolę odgrywa twórca internetowy, profesjonalizujący się i monetyzujący swoje zasięgi. Sytuacja ta rodzi jednak istotne pytania prawne: czy twórca internetowy jest dostawcą audiowizualnych usług medialnych na żądanie i czy powinien dostosować swoją działalność do wymogów prawnych?
Twórca internetowy a definicja dostawcy usługi medialnej
Podstawowe zasady normujące działalność twórców internetowych znalazły się w Dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1808 z dnia 14 listopada 2018 roku zmieniającej dyrektywę 2010/13/UE w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych) ze względu na zmianę sytuacji na rynku. Implementacja tych przepisów do polskiego porządku prawnego nastąpiła poprzez nowelizację ustawy o radiofonii i telewizji. Zmiany te doprowadziły do sytuacji, w której twórca internetowy może zostać zakwalifikowany jako dostawca audiowizualnych usług medialnych na żądanie (tzw. VOD). Warto zatem w pierwszej kolejności zapoznać się z tym, jak dokładnie definiowane jest pojęcie „dostawcy usługi medialnej”.
Zgodnie z art. 4 pkt 4) ustawy o radiofonii i telewizji dostawcą usługi medialnej jest osoba fizyczna, osoba prawna lub osobowa spółka handlowa:
decydująca o sposobie zestawienia tej treści,
ponosząca odpowiedzialność redakcyjną za wybór treści usługi medialnej,
będąca nadawcą lub podmiotem dostarczającym audiowizualną usługę medialną na żądanie.
Warto również zwrócić uwagę na definicję audiowizualnej usługi medialnej na żądanie – jak czytamy w art. 4 pkt 6a) ustawy, jest to usługa medialna świadczona w ramach prowadzonej w tym zakresie działalności gospodarczej, polegająca na publicznym udostępnianiu audycji audiowizualnych na podstawie katalogu ustalonego przez podmiot dostarczający usługę.
Dodatkowo art. 47a ustawy wskazuje, że dostawca usługi audiowizualnej na żądanie samodzielnie kształtuje katalog audycji i ponosi odpowiedzialność za jego treść. W praktyce oznacza to, że kluczowe znaczenie mają tutaj trzy elementy:
samodzielne tworzenie katalogu treści dostępnych na żądanie,
odpowiedzialność redakcyjna,
zorganizowany charakter działalności.
A zatem nie każdy twórca publikujący wideo np. na Youtube czy TikToku będzie spełniał powyższe przesłanki.
Kiedy twórca internetowy staje się dostawcą VOD?
Aby twórca internetowy został uznany za dostawcę audiowizualnej usługi medialnej na żądanie, musi spełnić łącznie kilka istotnych przesłanek. W wielkim skrócie:
głównym celem publikowania treści jest dostarczanie materiałów o charakterze informacyjnym, rozrywkowym lub edukacyjnym;
działalność twórcy internetowego ma charakter komercyjny;
istnieje katalog audycji, tj. treści audiowizualne są udostępniane w ramach wyodrębnionego zbioru, np. kanału lub profilu zawierającego uporządkowane materiały;
przekaz ma publiczny charakter – treści są dostępne dla nieoznaczonego kręgu odbiorców i mogą być odtwarzane w dowolnym czasie wybranym przez użytkownika;
istnieje odpowiedzialność redakcyjna, tj. twórca internetowy decyduje o tym, jakie treści są publikowane, ma wpływ na ich dobór i układ i ponosi odpowiedzialność za zawartość katalogu.
Uwzględniając specyfikę i funkcjonalności platform wideo, ocena, czy dany twórca internetowy jest dostawcą usług VOD, powinna przebiegać etapowo. W pierwszej kolejności należy ustalić charakter publikowanych treści, a następnie zweryfikować, czy działalność ma charakter gospodarczy, a w szczególności czy wiąże się z zamiarem osiągania przychodów. Spełnienie tych przesłanek prowadzi do uznania twórcy za dostawcę audiowizualnej usługi medialnej na żądanie. Brak którejkolwiek z tych cech wyłącza taką kwalifikację. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy działalność ma charakter niekomercyjny, gdy publikowane materiały nie realizują funkcji informacyjnej, edukacyjnej lub rozrywkowej, lub gdy podmiot nie podlega krajowej jurysdykcji (np. ze względu na miejsce prowadzenia działalności).
Dostarczanie odbiorcom materiałów o charakterze informacyjnym, rozrywkowym lub edukacyjnym
Po pierwsze, aby móc mówić o działalności VOD, zasadniczym celem udostępniania treści przez twórcę internetowego musi być dostarczanie odbiorcom materiałów o charakterze informacyjnym, rozrywkowym lub edukacyjnym. Oznacza to, że publikacje nie mogą mieć wyłącznie charakteru technicznego czy czysto promocyjnego, powinny jeszcze pełnić funkcję komunikacyjną wobec szerokiej publiczności.
Komercyjna działalność
Po drugie, treści te powinny być rozpowszechniane w ramach działalności o charakterze komercyjnym, czyli prowadzonej w celach zarobkowych. Twórcy działający hobbystycznie lub w ramach działalności nierejestrowej co do zasady nie podlegają przepisom ustawy o radiofonii i telewizji.
W tym kontekście kluczowe znaczenie ma definicja działalności gospodarczej zawarta w przepisach ustawy – Prawo przedsiębiorców. Za przedsiębiorcę działającego w omawianym obszarze należy uznać użytkownika platformy, który działa we własnym imieniu, w sposób zorganizowany i ciągły, a jego zamiarem jest osiąganie przychodów z publikowanych treści. Co istotne, dla tej kwalifikacji nie jest konieczne faktyczne osiąganie zysku – wystarczający jest sam zamiar jego uzyskania (przedsiębiorcą może być również podmiot generujący wyłącznie straty).
W praktyce oznacza to, że osoba regularnie publikująca materiały na swoim kanale i czerpiąca korzyści finansowe, np. poprzez współprace reklamowe, lokowanie produktów czy programy partnerskie, co do zasady prowadzi działalność gospodarczą. Odmiennie jednak należy ocenić aktywność incydentalną, przypadkową lub o charakterze niezarobkowym.
Udostępnianie treści w ramach katalogu audycji
Kolejnym warunkiem jest udostępnianie treści w ramach katalogu audycji, czyli wyodrębnionego zbioru materiałów. Przepisy nie precyzują jednak szczegółowo, jak taki katalog powinien wyglądać. W praktyce za katalog uznaje się już sam zbiór filmów przypisanych do konkretnego kanału lub profilu użytkownika, np. lista filmów na kanale w serwisie YouTube. Praktyka organów państwowych w tej kwestii jest taka, że już same kanały twórców internetowych uznaje się za najprostsze katalogi treści dostępnych na żądanie.
Przekaz o charakterze publicznym
Istotne jest również, aby przekaz oferowany przez twórcę miał charakter publiczny. Oznacza to, że materiały są dostępne dla nieograniczonego kręgu odbiorców i mogą być odtwarzane w dowolnym czasie wybranym przez użytkownika. Nawet jeśli dostęp do treści jest odpłatny, nie zmienia to ich publicznego charakteru. Inaczej jest jedynie w sytuacji, gdy dostęp ograniczony jest do wąskiej, zamkniętej grupy odbiorców, np. w przypadku prywatnych materiałów udostępnianych wyłącznie członkom rodziny.
Odpowiedzialność redakcyjna
Ostatnim z wymogów jest odpowiedzialność redakcyjna za publikowane treści. Oznacza ona faktyczny wpływ na to, jakie materiały są udostępniane oraz w jaki sposób są one prezentowane. Mimo że w przepisach unijnych i krajowych nie znajdziemy takiego pojęcia jak „faktyczna kontrola” nad treściami, to przyjmuje się, że chodzi o możliwość podejmowania decyzji dotyczących wyboru i układu treści lub ich zatwierdzania. W praktyce odpowiedzialność ta spoczywa na osobie prowadzącej kanał lub profil, która decyduje o publikacji materiałów – samodzielnie albo za pośrednictwem osób, którym przyznała odpowiednie uprawnienia (np. menedżera czy moderatora kanału).
Obowiązki twórcy internetowego jako dostawcy VOD
Zakwalifikowanie twórcy internetowego jako dostawcy audiowizualnej usługi medialnej na żądanie nakłada na niego szereg obowiązków publicznoprawnych.
Przede wszystkim obowiązuje go wówczas art. 47ca ustawy o radiofonii i telewizji. Zgodnie z nim twórca jest zobligowany dokonać zgłoszenia o wpis do wykazu prowadzonego w systemie teleinformatycznym nie później niż 14 dni przed dniem rozpoczęcia jej udostępniania publicznego. Taka rejestracja ma charakter bezpłatny.
Zakres zgłoszenia obejmuje m.in.:
dane identyfikacyjne,
opis usługi,
wskazanie państw odbioru.
Oprócz rejestracji istnieją także obowiązki sprawozdawcze i archiwizacyjne. Twórca internetowy zobowiązany jest do:
przechowywania treści przez co najmniej 28 dni po ich usunięciu,
składania corocznych sprawozdań,
przekazywania informacji finansowych (np. kopii rocznego zeznania PIT lub sprawozdania finansowego).
Ponadto musi pamiętać o prawidłowym oznaczaniu treści w celu ochrony małoletnich. Obowiązki te obejmują klasyfikację wiekową treści, stosowanie zabezpieczeń dla treści nieodpowiednich, a także przestrzeganie zakazów z art. 18 ustawy – m.in. zakaz rozpowszechniania audycji lub innych przekazów zagrażających fizycznemu, psychicznemu lub moralnemu rozwojowi małoletnich, w szczególności zawierających treści pornograficzne lub w sposób nieuzasadniony eksponujących przemoc.
Bardzo istotna jest także transparentność reklam. Jak czytamy w art. 16 ustawy, przekazy handlowe muszą być wyraźnie oznaczone, zakazana jest przy tym reklama ukryta. Dodatkowo istnieją ograniczenia dotyczące określonych produktów (np. tytoniowych, alkoholowych).
