Niby strony umów mają pełną swobodę w kształtowaniu ich treści. A mimo wszystko łatwo dojść do przekonania, że w wielu wypadkach taka swoboda dla jednej ze stron jest wyłącznie iluzoryczna. Ciężka sytuacja życiowa i materialna, brak wiedzy i doświadczenia, pośpiech czy manipulacja mogą doprowadzić do sytuacji, w której dana osoba godzi się na warunki umowy skrajnie dla niej niekorzystne. Może tak być też wtedy, gdy ustalane są odsetki w umowie pożyczki. Strony mogą ustalić ich wysokość według własnego uznania, nie przekraczając przy tym ustawowego limitu. W innym wypadku w prosty sposób mogłoby dochodzić do lichwy, co już w polskim porządku prawnym jest nielegalne. Jak zatem sprawdzić, czy odsetki w umowie pożyczki są nadmierne i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz kiedy mamy do czynienia z lichwą? O tym poniżej.
Odsetki w umowie pożyczki a odsetki maksymalne?
Wysokość odsetek w umowach pożyczki stanowi chyba najczęstsze źródło sporów między stronami kontraktowymi. Dotyczy to zarówno pożyczek udzielanych przez firmy pożyczkowe, jak i umów zawieranych między osobami fizycznymi. Choć prawo dopuszcza odpłatność za tzw. korzystanie z cudzego kapitału, nie oznacza to pełnej dowolności w ustalaniu oprocentowania i dodatkowych kosztów.
Polskie przepisy – a dokładniej art. 359 Kodeksu cywilnego – przewidują mechanizmy chroniące przed lichwą oraz wykorzystywaniem trudnej sytuacji finansowej pożyczkobiorców. Przede wszystkim wskazany przepis w § 21 stanowi, że maksymalna wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych. Dodatkowo, jeśli odsetki lub inne opłaty związane z pożyczką są rażąco wygórowane, sąd może je uznać za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W praktyce oznacza to możliwość zakwestionowania określonych postanowień umowy, a niekiedy nawet żądania unieważnienia całego kontraktu.
Warto jednak podkreślić, że ustalenie odsetek wyższych niż te maksymalne nie prowadzi do unieważnienia zapisu dotyczącego odsetek czy też całej umowy. Przepis art. 359 § 22 kc mówi wprost, że jeśli wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne. Ponadto § 23 stanowi, że postanowienia umowne nie mogą wyłączać ani ograniczać przepisów o odsetkach maksymalnych, także w razie dokonania wyboru prawa obcego. W takim przypadku stosuje się przepisy ustawy. Wyłączenie lub ograniczenie w umowie przepisów o odsetkach maksymalnych nie powoduje zatem nieważności czynności prawnej. W miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2017 roku, sygn. akt: V CSK 361/16).
Odsetki w umowie pożyczki a swoboda umów
Podstawową zasadą prawa cywilnego wynikającą z art. 353¹ kc jest swoboda umów. Zgodnie z nią strony mogą ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, jednak treść i cel umowy nie mogą naruszać ustawy, być sprzeczne z naturą stosunku prawnego, a także pozostawać w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.
Oznacza to, że nawet podpisanie umowy przez pożyczkobiorcę nie powoduje automatycznie ważności każdego postanowienia. Jeżeli koszty pożyczki są nadmierne i prowadzą do rażącej nierównowagi stron, sąd może uznać je za niedopuszczalne. Jest to szczególnie ważne w przypadku umów konsumenckich, gdzie pożyczkodawcą jest przedsiębiorca a pożyczkobiorcą osoba fizyczna nieprowadząca działalności gospodarczej, które najczęściej zawierane są na tzw. wzorcach umownych (wzorzec umowy – gotowa umowa przygotowana z góry przez przedsiębiorcę w celu zawierania wielu umów z różnymi klientami, co do zasady nie negocjuje się jej treści).
W praktyce w sprawach dotyczących odsetek w umowach pożyczki sąd dokonuje oceny, czy pożyczkodawca nie wykorzystał:
- przymusowej sytuacji finansowej dłużnika,
- jego niedoświadczenia,
- niewiedzy ekonomicznej,
- braku realnej możliwości negocjowania warunków umowy.
Jeżeli działanie pożyczkodawcy istotnie uderzyło w interesy pożyczkobiorcy, możliwe jest uznanie bezprawności umowy lub jej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.
Nie tylko odsetki mają znaczenie
Ocena kosztów pożyczki nie może ograniczać się wyłącznie do sprawdzenia nominalnego oprocentowania wpisanego w umowie. W wielu przypadkach bowiem rzeczywisty koszt zobowiązania ukrywany jest w opłatach dodatkowych. Stąd też – jak uznał Sąd Najwyższy w niedawnym wyroku z 25 lutego 2026 roku (sygn. akt: II NSNc 121/24) – przy analizie umowy należy brać pod uwagę m.in.:
- prowizje,
- opłaty przygotowawcze,
- opłaty administracyjne,
- koszty obsługi pożyczki,
- obowiązkowe ubezpieczenia,
- opłaty windykacyjne,
- koszty przedłużenia terminu spłaty.
Zdarza się tak, że formalnie oprocentowanie pozostaje zgodne z przepisami (jest niższe od odsetek maksymalnych), ale suma dodatkowych kosztów prowadzi do obejścia regulacji ustawowych. Rolą sądu jest zwrócenie uwagi na ekonomiczny sens takich opłat. Jeżeli nie mają one realnego uzasadnienia albo pozostają niewspółmierne do wartości pożyczki, mogą zostać uznane za niedopuszczalne.
Kiedy zbyt wysokie odsetki w umowie pożyczki to już lichwa?
Nie każde bezprawne zapisy umowne w przedmiocie odsetek będą uznane za przestępstwo lichwy. Aby tak było, muszą zostać spełnione jeszcze określone przesłanki z art. 304 kk.
W dużym skrócie lichwa polega na zastrzeganiu świadczeń rażąco wygórowanych względem udostępnionego kapitału. Nie chodzi wyłącznie o bardzo wysokie oprocentowanie, ale również o wszystkie inne klauzule umowne prowadzące do nadmiernego obciążenia pożyczkobiorcy. O lichwiarskim charakterze pożyczki mogą świadczyć m.in.:
- skrajnie wysokie odsetki za opóźnienie,
- bardzo wysokie prowizje,
- opłaty oderwane od rzeczywistych kosztów,
- brak proporcji między kwotą pożyczki a kosztami,
- wykorzystywanie trudnej sytuacji życiowej pożyczkobiorcy.
Szczególnie niebezpieczne są postanowienia przewidujące naliczanie bardzo wysokich opłat dziennych za opóźnienie w spłacie (coś na kształt kar umownych, przy czym kary umowne przy świadczeniach pieniężnych są bezprawne). W praktyce – w krótkim czasie – mogą one prowadzić do wielokrotnego przekroczenia wartości pierwotnego długu.
Lichwa, jako przestępstwo, trafiła do Kodeksu karnego. Jak możemy tam przeczytać, każdy, kto wyzyskując przymusowe położenie innej osoby, zawiera z nią umowę, nakładając na nią obowiązek świadczenia niewspółmiernego ze świadczeniem wzajemnym, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Z kolei osobie, która w zamian za udzielone konsumentowi świadczenie pieniężne wynikające z umowy pożyczki, kredytu lub innej umowy, której przedmiotem jest udzielenie takiego świadczenia z obowiązkiem jego zwrotu, żąda od niego zapłaty kosztów innych niż odsetki w kwocie co najmniej dwukrotnie przekraczającej maksymalną wysokość tych kosztów określoną w ustawie, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Znaczenie zasad współżycia społecznego w umowach pożyczki
Zasady współżycia społecznego to prawna klauzula generalna, która odnosi się do powszechnie akceptowanych norm moralnych, etycznych i obyczajowych. Ich zadaniem jest ochrona uznawanych w społeczeństwie wartości i zapobieganie nadużywania prawa w sposób krzywdzący dla innych. Zasady te pełnią funkcję ochronną i pozwalają eliminować z obrotu prawnego postanowienia formalnie zgodne z umową, ale rażąco niesprawiedliwe.
Jak podkreślił Sąd Najwyższy w przywoływanym już orzeczeniu, umowa pożyczki ze swej natury służy przede wszystkim interesowi pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy zapewniać wymierne korzyści, z reguły w postaci odsetkowej. Umowa w tej sprawie nie może być wolna od oceny z zastosowaniem kryteriów, o których mowa w art. 3531 kc. W przeciwnym wypadku mogłoby to bowiem oznaczać przyzwolenie na wypaczenie sensu umowy w aspekcie charakteru stosunku prawnego ukształtowanego tą umową, zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia swobody kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego. Zastrzeganie w umowie pożyczki między osobami fizycznymi odsetek w nadmiernej wysokości niemającej uzasadnienia ani w wysokości inflacji, ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Przy ocenie, czy odsetki są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, sądy analizują w szczególności:
- wysokość kosztów pożyczki,
- relację kosztów do pożyczonej kwoty,
- sytuację ekonomiczną stron,
- sposób zawarcia umowy,
- poziom świadomości pożyczkobiorcy,
- profesjonalny charakter działalności pożyczkodawcy.
W praktyce duże znaczenie ma również to, czy pożyczkodawca działał uczciwie w relacjach z konsumentem. Ukrywanie rzeczywistych kosztów, konstruowanie umowy w sposób niezrozumiały dla konsumenta czy też uchylanie się od udzielenia jasnych wyjaśnień, może zostać ocenione negatywnie i prowadzić do uznania, że działanie pożyczkodawcy jest niezgodne z zasadami współżycia społecznego.
Nadmierne odsetki w umowie pożyczki – czy mogą prowadzić do unieważnienia umowy?
Jak już wyżej wspomniano, zbyt wysokie odsetki prowadzą do zastosowania odsetek maksymalnych określonych w ustawie. Wskazano jednak również, że pożyczkodawcy często ukrywają realną wysokość odsetek w postaci innych, dodatkowych opłat za „obsługę” pożyczki. W takim wypadku, gdy ogólne koszty naruszają zasady współżycia społecznego, zastosowanie może znaleźć art. 58 § 2 kc.
W zależności od okoliczności uznanie zapisów umowy pożyczki za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego może prowadzić do:
- nieważności konkretnego postanowienia dotyczącego odsetek,
- zastąpienia nadmiernych odsetek odsetkami maksymalnymi,
- nieważności części opłat dodatkowych,
- w wyjątkowych sytuacjach – nieważności całej umowy.
Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny.
Przykład 1.
Strony w kwietniu 2026 roku zawarły umowę pożyczki. W jej treści znalazło się postanowienie, zgodnie z którym: „Pożyczkobiorca zobowiązuje się do zapłaty odsetek umownych w wysokości 30% w skali roku”. Czy taki zapis jest ważny, a jeżeli nie, to czy można unieważnić całą umowę?
Odpowiadając na wyżej postawione pytania, należy sięgnąć do art. 359 § 21 i § 22 kc, zgodnie z którymi maksymalna wysokość odsetek nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych, a jeśli wysokość odsetek przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki maksymalne.
Oznacza to, że nieważny jest jedynie zapis dotyczący wysokości odsetek. Zarówno postanowienie o należących się pożyczkodawcy odsetkach, jak i sama umowa, pozostają w mocy. W kwietniu 2026 roku maksymalne odsetki umowne wynosiły 14,5% w skali roku i taka też ich wysokość obowiązuje strony.
Warto zapamiętać, że nie każde wysokie oprocentowanie oznacza automatycznie naruszenie prawa, jednak pożyczkodawca nie może dowolnie kształtować kosztów pożyczki. Zarówno przepisy o odsetkach maksymalnych, jak i zasady współżycia społecznego wyznaczają granice dopuszczalnego wynagrodzenia za udostępnienie kapitału. Przy ocenie umowy należy analizować nie tylko nominalne oprocentowanie, ale również wszystkie koszty związane z wykonaniem umowy. Jeżeli prowadzą one do rażącej nierównowagi stron albo mają charakter wyzyskujący, postanowienia umowy mogą zostać uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, a nawet nieważne.
