Obecnie obowiązujące przepisy wprowadzają możliwość wykonywania kar pozbawienia wolności w różnych formach. Dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii skazany nie zawsze musi przebywać w więzieniu. Dozór elektroniczny, który pozwala na odbywanie tego typu kary poza zakładem karnym, nie może być jednak stosowany w każdym przypadku.
Na czym polega dozór elektroniczny?
System dozoru elektronicznego (SDE) jest nowoczesnym sposobem wykonywania krótkoterminowej kary pozbawienia wolności poza murami zakładu karnego. Polega on na kontrolowaniu miejsca pobytu skazanego oraz przestrzegania przez niego określonego harmonogramu dnia za pomocą specjalnych urządzeń monitorujących. Jest to rozwiązanie humanitarne mające na celu umożliwienie skazanemu prowadzenie życia rodzinnego i zawodowego przy jednoczesnym zapewnieniu kontroli i realizacji celów kary.
Aby sąd penitencjarny mógł udzielić zezwolenia na odbycie kary w SDE, muszą być spełnione ściśle określone, łączne warunki, zarówno formalne, techniczne, jak i ocenno-merytoryczne. Dozór elektroniczny powinien dotyczyć przede wszystkim sprawców wchodzących w konflikt z prawem po raz pierwszy lub niezdemoralizowanych – ale zarazem takich, wobec których zastosowanie jedynie kar wolnościowych nie byłoby odpowiednie.
Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 22 listopada 2021 roku (sygn. akt II AKzw 1274/21)
Przesłanki udzielenia skazanemu zezwolenia na odbywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego mają charakter oceny, jednakże sąd nie może skupiać się tylko na okolicznościach dotyczących czynu i czynić je decydującymi, bowiem w tym postępowaniu sąd penitencjarny ma ustalić, czy cechy sprawcy, a więc jego postawa, właściwości i warunki osobiste, w różnych ich aspektach, pozwolą w sposób niezakłócony osiągnąć cele szczególno- prewencyjne kary odbywanej w tym systemie […].
Kara w SDE wymusza posiadanie przez skazanego określonego stałego miejsca pobytu w Polsce. Odbywanie kary w ten sposób ingeruje w życie prywatne współmieszkańców, stąd też wszystkie pełnoletnie osoby zamieszkujące wspólnie ze skazanym muszą wyrazić na to pisemną zgodę. Ponadto trzeba spełnić warunki techniczne umożliwiające instalację i skuteczne działanie urządzeń monitorujących, a więc:
- dostęp do energii elektrycznej (rejestrator musi być stale podłączony do prądu),
- odpowiedni zasięg sieci telefonii komórkowej (do przekazywania danych do centrali monitorowania);
- możliwość instalacji urządzeń bez przeszkód (np. brak sprzeciwu właściciela mieszkania, jeśli skazany nie jest jedynym lokatorem).
Warunki zastosowania dozoru elektronicznego
Przepisy Ustawy z 6 czerwca 1997 roku – Kodeks karny wykonawczy precyzyjnie określają ramy, w których sąd może rozważać zastosowanie dozoru elektronicznego. Kluczowym i pierwszym do spełnienia warunkiem jest wymiar kary:
- dozór elektroniczny może być zastosowany wobec skazanego na karę pozbawienia wolności, która nie przekracza 1 roku i 6 miesięcy;
- jeśli skazany ma do odbycia kolejno co najmniej dwie kary pozbawienia wolności, ich suma również nie może przekraczać 1 roku i 6 miesięcy;
- możliwe jest także objęcie dozorem, jeśli suma kar jest niższa niż 3 lata, ale do odbycia w zakładzie karnym pozostała część tej kary w wymiarze nie większym niż 6 miesięcy. Jest to opcja dla osób, które rozpoczęły już odbywanie dłuższej kary w więzieniu.
Skazani, wobec których orzeczono karę za przestępstwo popełnione w warunkach tzw. recydywy wielokrotnej, są kategorycznie wyłączeni z możliwości skorzystania z dozoru elektronicznego.
Obok wymogów formalnych, sąd musi dokonać oceny merytorycznej, a więc sprawdzić, czy odbycie kary w SDE pozwoli na osiągnięcie założonych celów, w tym przede wszystkim prewencji indywidualnej (resocjalizacji) i generalnej (świadomości prawnej społeczeństwa). Sąd bierze pod uwagę ogólną postawę skazanego, a więc jego dotychczasowe zachowanie, motywację, próby naprawienia szkody, ustabilizowany tryb życia, czy też podjęcie pracy.
Równie istotny jest charakter popełnionego przestępstwa – mniejsza szkodliwość społeczna czynu przemawia za zastosowaniem dozoru elektronicznego. Sąd musi postawić pozytywną prognozę, że skazany będzie przestrzegał porządku prawnego, a odbywanie kary poza zakładem karnym jest wystarczające do jego resocjalizacji. Na podstawie tych przesłanek, kurator sądowy sporządza kluczowy dla decyzji sądu wywiad środowiskowy.
Przykład 1.
Jan ma 45 lat i został skazany na 10 miesięcy pozbawienia wolności za nieumyślne spowodowanie wypadku drogowego (kara poniżej 1,5 roku). Wcześniej nie był karany. Jest kierownikiem w firmie budowlanej i jedynym żywicielem rodziny. Ma żonę i dwójkę małych dzieci.
Czy sąd może zastosować wobec skazanego dozór elektroniczny?
Tak, ponieważ został spełniony warunek wymiaru kary (10 miesięcy). Ponadto Jan jest osobą ustabilizowaną, z pracą i rodziną. Jego izolacja w zakładzie karnym zrujnowałaby sytuację materialną rodziny i naruszyłaby więzi rodzinne, a cele kary (np. poczucie odpowiedzialności) mogą być osiągnięte w warunkach domowych. Sąd może udzielić zgody na dozór elektroniczny, uznając, że resocjalizacja w środowisku rodzinnym jest w tym przypadku wystarczająca, a utrzymanie zatrudnienia skazanego minimalizuje szkodę społeczną i indywidualną.
Przykład 2.
Magda ma 21 lat i jest studentką skazaną na 6 miesięcy pozbawienia wolności za kradzież sklepową o niewielkiej wartości (o niskiej szkodliwości społecznej czynu). Zdarzenie miało charakter incydentalny, a Magda okazała skruchę i wyraziła wolę naprawienia szkody. Mieszka z rodzicami.
Czy sąd może zastosować wobec niej system dozoru elektronicznego?
Tak, ponieważ został spełniony warunek wymiaru kary (6 miesięcy). Odbycie kary poza zakładem karnym ogranicza negatywny wpływ izolacji na młodą osobę, umożliwiając jej powrót do normalnego życia bez piętna więzienia. Magda nie musi przerywać nauki i może nadal zdawać egzaminy zgodnie z ustalonym harmonogramem. System dozoru elektronicznego jest w tym przypadku korzystnym rozwiązaniem, sprzyjającym celom resocjalizacji i reintegracji społecznej, umożliwiając jednocześnie realizację obowiązku odbycia kary.
Przykład 3.
Piotr został skazany na 2 lata pozbawienia wolności za oszustwo. Karę zaczął odbywać w zakładzie karnym. Po roku i 2 miesiącach odbywania kary złożył wniosek o zastosowanie względem niego dozoru elektronicznego. W międzyczasie jego postawa w więzieniu była wzorowa, podjął pracę i nie miał żadnych nagan.
Czy sąd może wyrazić zgodę na dozór elektroniczny w tej sytuacji?
Tak, ponieważ dobra opinia na temat skazanego w zakładzie karnym świadczy o jego pozytywnej zmianie. Mały wymiar pozostałej części kary (w tym przypadku to 6 miesięcy jest aktualnym limitem), wskazuje, że dalsza izolacja nie jest konieczna do osiągnięcia celów kary. Sąd może uznać, że dotychczasowy okres izolacji odegrał już rolę prewencyjną, a przeniesienie do systemu dozoru elektronicznego jest optymalnym krokiem w procesie powrotu skazanego do społeczeństwa.
Odmowa zastosowania dozoru elektronicznego
Umożliwienie odbywania kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego to przywilej, a nie bezwarunkowe prawo. Sąd może odmówić zgody na zastosowanie tego narzędzia, gdy:
- wymiar orzeczonej kary jest zbyt wysoki (powyżej 18 miesięcy) lub brak jest pisemnej zgody wszystkich pełnoletnich domowników mieszkających ze skazanym;
- zachodzi negatywna prognoza kryminologiczna, tj. gdy sąd uzna, że odbycie kary poza zakładem karnym jest niewystarczające, a cele kary nie zostaną osiągnięte (np. skazany nie ma pracy i stałego miejsca pobytu, ma tendencje do unikania odpowiedzialności);
- kurator sądowy stwierdzi, że w miejscu zamieszkania skazanego niemożliwe jest zainstalowanie i skuteczne działanie urządzeń (np. stałe braki prądu, brak zasięgu);
- przemawia za tym charakter popełnionego przestępstwa. W przypadku przestępstw z użyciem przemocy lub w przypadku uzasadnionych obaw o bezpieczeństwo osób trzecich sąd może odmówić, uznając, że cele prewencji generalnej i szczególnej wymagają izolacji.
Przykład 4.
Marek został skazany na 1 rok i 4 miesiące pozbawienia wolności za uporczywe uchylanie się od płacenia alimentów. Mężczyzna przez lata ukrywał swoje dochody i pracował na czarno, aby uniknąć egzekucji komorniczej.
Czy sąd może zastosować wobec niego system dozoru elektronicznego?
W przedstawionej sytuacji sąd ma prawo odmówić Markowi wykonywania kary pozbawienia wolności w ramach dozoru elektronicznego. Mężczyzna został skazany za przestępstwo popełnione w związku z jego lekceważącym stosunkiem do obowiązków rodzinnych. Istniało duże prawdopodobieństwo, że pozostając w domu, będzie kontynuował nieformalne formy zarobkowania, unikając kontroli. Sąd ma prawo uznać, że dozór elektroniczny nie zmieni postawy Marka. Konieczna jest izolacja (prewencja specjalna), która zmusi go do refleksji i uświadomi mu powagę sytuacji oraz konieczność podjęcia legalnej pracy po opuszczeniu więzienia. Odbycie kary w warunkach domowych, bez zmiany w jego myśleniu, byłoby zbyt łagodne i nie wpłynęłoby na realizację celów kary – zwłaszcza na poczucie odpowiedzialności wobec dzieci.
Podsumowanie
Dozór elektroniczny to cenna alternatywa tradycyjnego więzienia, która pozwala na personalizację wykonania kary i sprzyja efektywniejszej resocjalizacji. Jednocześnie restrykcyjne warunki i stały nadzór stanowią gwarancję, że cel kary – odpowiedzialność i prewencja – zostanie osiągnięty. Ten model odbywania kary pozbawienia wolności nie jest jednak dostępny dla wszystkich skazanych.
