Przedawnienie jest instytucją, która bardzo często pozwala dłużnikowi uniknąć odpowiedzialności za niewykonane zobowiązania. Bieg terminu przedawnienia ulega jednak przerwaniu m.in. wskutek podjęcia czynności egzekucyjnych przez komornika. Czy takie zdarzenie może skutecznie zniweczyć przedawnienie długu?
Czym jest przedawnienie długu?
Przedawnienie długu to instytucja prawna, która polega na tym, że po upływie określonego czasu wierzyciel traci możliwość skutecznego dochodzenia swojego roszczenia na drodze sądowej. Innymi słowy, dłużnik może uchylić się od zapłaty, a wierzyciel nie może z tym nic zrobić. Pamiętajmy przy tym, że przedawniony dług nie znika, lecz zmienia się w tzw. zobowiązanie naturalne. Status prawny takiego zobowiązania przekształca się z długu „zaskarżalnego” (możliwego do wyegzekwowania) na dług pozbawiony ochrony sądowej.
Terminy przedawnienia są różne i zależą od rodzaju roszczenia. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.
Jak egzekucja komornicza wpływa na przedawnienie?
To, co jest kluczowe w kontekście trwającej egzekucji, to fakt, że każde podjęcie przez komornika czynności egzekucyjnej przerywa bieg przedawnienia. W praktyce oznacza to, że po każdym działaniu komornika, termin przedawnienia zaczyna biec od nowa. Takie czynności to np.:
- zajęcie wynagrodzenia za pracę,
- zajęcie rachunku bankowego,
- zajęcie ruchomości lub nieruchomości,
- wezwanie dłużnika do złożenia wyjaśnień.
Przerwanie biegu przedawnienia następuje z chwilą podjęcia konkretnej czynności, a nie z chwilą, gdy dłużnik uzyska wiedzę na ten temat. Taki mechanizm sprawia, że w praktyce bardzo trudno jest, by dług przedawnił się w trakcie aktywnej egzekucji komorniczej. Dopóki komornik regularnie podejmuje działania, roszczenie wierzyciela jest chronione. W praktyce możliwe są więc sytuacje, w których do przedawnienia określonego zobowiązania brakuje 1 dnia, jednak wskutek szybkiego podjęcia egzekucji komorniczej jest odpowiednie postępowanie, powstaje jeszcze przed upływem terminu przedawnienia.
Przykład 1.
Pani Paulina ma niespłacone zobowiązanie, które zgodnie z obecnymi przepisami przedawni się 2 września 2025 roku. 1 września 2025 roku otrzymała jednak pismo od komornika – postanowienie o wszczęciu egzekucji z jej majątku. Czy w tym przypadku zobowiązanie pani Pauliny ulegnie przedawnieniu? Może ulec przedawnieniu, jednak nie stanie się to 2 września 2025 roku. Podjęcie postępowania egzekucyjnego przez komornika spowodowało bowiem przerwanie dotychczasowego biegu terminu przedawnienia jej zobowiązania. Jeśli egzekucja komornicza okaże się nieskuteczna i postępowanie zostanie umorzone, to bieg terminu przedawnienia rozpocznie się od nowa i po 3 latach zobowiązanie kobiety może przekształcić się w zobowiązanie naturalne (pod warunkiem, że w tym czasie znowu nie dojdzie do przerwania biegu przedawnienia).
Przykład 2.
Pani Monika uzyskała w 2015 roku prawomocny wyrok uwzględniający jej roszczenie o zapłatę przeciwko pani Marioli. W związku z tym, że dłużniczka nie reagowała na wezwania do zapłaty, pani Monika skierowała sprawę do komornika. Egzekucja trwała do 2019 roku, ale z powodu swojej bezskuteczności została ostatecznie umorzona. Czy zobowiązanie pani Marioli uległo przedawnieniu? Od 2019 roku biegnie nowy 6-letni termin przedawnienia. Jeśli pani Monika nie złoży ponownie wniosku egzekucyjnego, to dług pani Marioli przedawni się w 2025 roku.
Przedawnienie zobowiązania w trakcie egzekucji
Co do zasady przedawnienie długu egzekwowanego przez komornika jest niemożliwe. Od tej reguły istnieje jednak kilka istotnych wyjątków. Zobowiązanie może ulec przedawnieniu, gdy:
- postępowanie egzekucyjne zostało umorzone. Umorzenie postępowania egzekucyjnego może nastąpić na wniosek wierzyciela, z urzędu (np. gdy dłużnik nie posiada majątku) lub z innych przyczyn przewidzianych prawem. W momencie uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu bieg przedawnienia, przerwany wcześniej przez czynności komornika, zaczyna biec od nowa;
- postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone, a następnie nie zostało wznowione. Zawieszenie postępowania (np. na wniosek wierzyciela) nie przerywa biegu przedawnienia, ale sprawia, że komornik nie podejmuje żadnych działań. Jeśli wierzyciel nie wznowi postępowania przez dłuższy czas, roszczenie może ulec przedawnieniu;
- wierzyciel nie podjął żadnych działań po wydaniu tytułu wykonawczego. Tytuł wykonawczy, czyli np. wyrok sądowy z klauzulą wykonalności, pozwala na wszczęcie egzekucji. Wierzyciel ma 6 lat na złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji do komornika. Jeśli tego nie zrobi, roszczenie ulegnie przedawnieniu.
Przykład 3.
Pan Michał uzyskał korzystny dla siebie nakaz zapłaty, ale z różnych przyczyn nie złożył go do komornika przez 6 lat. Ostatecznie złożył wniosek o wszczęcie egzekucji przeciwko swojemu dłużnikowi – panu Pawłowi – miesiąc po upływie ww. terminu. Czy w tej sytuacji doszło do przedawnienia zobowiązania? Tak, pomimo że pan Michał ma tytuł wykonawczy, nie będzie w stanie skutecznie rozpocząć egzekucji, jeśli dłużnik podniesie zarzut przedawnienia.
Przykład 4.
Wierzyciel wnosi o zawieszenie egzekucji z powodu niejasnej sytuacji majątkowej dłużnika. Zamiast umorzenia wybiera zawieszenie, licząc na to, że w przyszłości dłużnik zyska majątek, z którego będzie można prowadzić skuteczną egzekucję. Czy w opisanym przypadku może dojść do przedawnienia zobowiązania, wobec którego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne? Tak, jeśli po zawieszeniu egzekucji wierzyciel nie podejmie żadnych działań przez okres przedawnienia, dług może zostać przedawniony. W takiej sytuacji dłużnik powinien podnieść zarzut przedawnienia na drodze sądowej.
Podnoszenie zarzutu przedawnienia
Pamiętajmy, że dłużnik nie może liczyć na to, że przedawnienie nastąpi „samo z siebie”. Powinien aktywnie śledzić przebieg egzekucji, a w przypadku gdy postępowanie zostało umorzone lub nie toczyło się przez dłuższy czas, podnieść zarzut przedawnienia. Sąd nie uwzględni go z urzędu. Dopiero w sytuacji, gdy dłużnik wskaże, że termin przedawnienia upłynął, sąd może oddalić roszczenie.
Jeśli chodzi o możliwość podniesienia zarzutu przedawnienia w trakcie trwającej egzekucji, to jest to dosyć trudne zadanie. Samo oświadczenie ze strony dłużnika nie będzie wystarczające, ponieważ komornik nie jest uprawniony do oceny, czy dług jest przedawniony. Działa on na podstawie tytułu wykonawczego wydanego przez sąd i nie może swobodnie oceniać ważności lub skuteczności dokumentów sądowych lub notarialnych, które dostarczył mu wierzyciel. Dłużnik nie może podnieść zarzutu przedawnienia bezpośrednio u komornika. Zamiast tego, musi on wnieść powództwo przeciwegzekucyjne, określane także mianem powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. Jest to jedyny skuteczny sposób na podniesienie zarzutu przedawnienia w trakcie egzekucji. Dłużnik musi złożyć wniosek do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania, wnosząc o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. W swoim piśmie musi wykazać, że roszczenie objęte tytułem wykonawczym uległo przedawnieniu. Należy szczegółowo opisać, kiedy umorzono postępowanie egzekucyjne lub kiedy nastąpił ostatni akt przerywający bieg przedawnienia. Jest to kluczowe, aby udowodnić, że po tym zdarzeniu minął cały okres przedawnienia. Wraz z pozwem przeciwegzekucyjnym dłużnik powinien złożyć wniosek o zabezpieczenie powództwa poprzez zawieszenie postępowania egzekucyjnego. Sąd może, ale nie musi uwzględnić tego wniosku, jeśli uzna go za zasadny. Zawieszenie egzekucji daje dłużnikowi czas na proces, bez ryzyka utraty majątku.
Przykład 5.
3 lata temu wobec pana Tadeusza komornik prowadził postępowanie egzekucyjne z powodu niespłaconego kredytu konsumenckiego. Po 6 miesiącach egzekucja została umorzona z powodu bezskuteczności – mężczyzna nie miał bowiem majątku, z którego można byłoby spłacić zobowiązanie. W tym miesiącu otrzymał zawiadomienie od komornika o wszczęciu egzekucji na wniosek funduszu inwestycyjnego, który kupił dług od banku. Czy dłużnik może powołać się na przedawnienie swojego zobowiązania? Samodzielnie nie może tego zrobić, ponieważ takie oświadczenie będzie nieskuteczne względem komornika. Pan Tadeusz powinien złożyć do sądu powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. W pozwie, skierowanym przeciwko funduszowi, powinien umieścić uzasadnienie, zgodnie z którym od dnia umorzenia poprzedniej egzekucji upłynął 3-letni termin przedawnienia dla roszczeń z umowy kredytu (art. 118 kc). Dłużnik powinien złożyć też wniosek o zawieszenie toczącej się wobec niego egzekucji.
Wierzyciel, by uchronić się przed przedawnieniem, powinien z kolei regularnie monitorować postępy w egzekucji i dbać o to, by komornik podejmował skuteczne czynności. W przypadku umorzenia postępowania powinien szybko ocenić, czy ma sens wznowienie egzekucji na podstawie innych składników majątkowych dłużnika, czy też pogodzić się z sytuacją.
Podsumowanie
Trwająca egzekucja komornicza co do zasady uniemożliwia przedawnienie długu, ponieważ każda czynność komornika przerywa bieg przedawnienia. Niemniej jednak, w pewnych okolicznościach, takich jak umorzenie postępowania, zakończenie działań komornika lub brak aktywności wierzyciela, dług może ulec przedawnieniu. To mechanizm, który ma chronić dłużnika przed ciągnącymi się w nieskończoność zobowiązaniami, a jednocześnie wymaga od niego aktywnego monitorowania sytuacji prawnej i podnoszenia odpowiednich zarzutów.
