W labiryncie polskich przepisów prawnych osoby zmagające się z problemami zdrowotnymi często trafiają na dwa pozornie podobne, ale działające na różnych zasadach systemy orzekania. Z jednej strony mamy ZUS wydający orzeczenie o niezdolności do pracy, które otwiera drogę do świadczeń rentowych. Z drugiej strony funkcjonują powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności i uprawnieniach do ulg pozarentowych. Wielu pacjentów zadaje sobie pytanie, czy mając już dokument z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, trzeba przechodzić całą procedurę od nowa, aby otrzymać oficjalny status osoby z niepełnosprawnością.
Orzekanie o niepełnosprawności a orzeczenie o niezdolności do pracy
Zgodnie z §2 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 roku w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności wydają odpowiednio orzeczenia o:
- niepełnosprawności osób, które nie ukończyły 16. roku życia;
- stopniu niepełnosprawności osób, które ukończyły 16. rok życia;
- wskazaniach do ulg i uprawnień osób mających orzeczenia ZUS-u o niezdolności do pracy, zwane dalej orzeczeniami o wskazaniach do ulg i uprawnień.
Przekształcenie orzeczenia ZUS-u w orzeczenie o wskazaniach do ulg i uprawnień
W art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych wskazano, na jaki stopień niepełnosprawności wskazują określone orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. I tak:
- orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalone na podstawie Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalone na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy ustalone na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest traktowane na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności;
- orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy ustalone na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz celowości przekwalifikowania na podstawie tej ustawy jest traktowane na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności.
Znaczny stopień niepełnosprawności dotyczy osób z naruszoną sprawnością organizmu, które są niezdolne do pracy albo zdolne do niej jedynie w warunkach pracy chronionej. Wymagają one stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji.
Umiarkowany stopień niepełnosprawności dotyczy osoby o naruszonej sprawności, która wymaga częściowej pomocy innych osób w codziennym funkcjonowaniu lub w celu pełnienia ról społecznych. Osoba taka może pracować, ale często wymaga przystosowania stanowiska lub warunków pracy chronionej.
Lekki stopień niepełnosprawności dotyczy osób, których sprawność jest obniżona w stopniu wymagającym pomocy w pełnieniu ról społecznych, którą można jednak skompensować za pomocą wyposażenia w przedmioty ortopedyczne lub środki pomocnicze.
Osoby mające wskazane orzeczenia wydane przez ZUS mogą składać do zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności wniosek o wydanie orzeczenia o wskazaniach do ulg i uprawnień.
Należy wskazać, że zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności może żądać od ZUS-u udostępnienia kopii orzeczeń, a ZUS ma obowiązek ich udostępniania.
Orzekanie o wskazaniach do ulg i uprawnień
Orzekając o wskazaniach do ulg i uprawnień, powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności bierze pod uwagę:
- orzeczenie o inwalidztwie lub niezdolności do pracy wydane na podstawie odrębnych przepisów oraz posiadaną dokumentację medyczną mogącą mieć wpływ na określanie wskazań oraz zakresu i rodzaju ograniczeń uprawniających do ulg i uprawnień;
- ocenę aktualnego stanu zdrowia wystawioną przez lekarza członka powiatowego zespołu;
- zakres i rodzaj ograniczeń spowodowany naruszoną sprawnością organizmu.
- konieczność odpowiedniego zatrudnienia uwzględniającego psychofizyczne możliwości danej osoby;
- konieczność szkolenia, w tym specjalistycznego;
- konieczność zatrudnienia w zakładzie aktywności zawodowej;
- konieczność uczestnictwa w terapii zajęciowej;
- konieczność zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby;
- konieczność korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki;
- konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
- konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji;
- spełniania przez osobę z niepełnosprawnością przesłanek do otrzymania karty parkingowej osoby niepełnosprawnej.
Powyższe wskazania są ustalane stosownie do naruszonej sprawności organizmu i ograniczeń funkcjonalnych uzasadniających korzystanie z ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów.
Oceniając konieczność korzystania przez wnioskodawcę z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, uwzględnia się to, czy występuje u niego ograniczenie lub brak zdolności do wykonywania czynności stosownie do wieku, płci i środowiska, które uniemożliwia osiągnięcie niezależności ekonomicznej lub fizycznej.
W przypadku oceny konieczności korzystania z ulg i uprawnień bierze się pod uwagę, czy naruszenie sprawności organizmu stanowi utrudnienie w funkcjonowaniu osoby, które uzasadnia korzystanie z odpowiedniego zakresu i rodzaju ulg i uprawnień przysługujących na podstawie odrębnych przepisów.
Oceniając potrzebę uczestnictwa w terapii zajęciowej obejmującej rehabilitację w warsztacie terapii zajęciowej, powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności określa, czy upośledzenie organizmu uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Należy pamiętać, że w przypadku osób upośledzonych umysłowo i psychicznie chorych przyjmuje się, że taki stan odpowiada orzeczeniu o co najmniej umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Orzekając o prawie do zamieszkiwania w oddzielnym pokoju, istotny jest rodzaj niepełnosprawności, w szczególności, czy osoba porusza się na wózku inwalidzkim, jest leżąca, ma znaczne ograniczenia w przyjmowaniu pokarmów i innych czynnościach fizjologicznych.
Przykład 1.
Pan Damian ma ważne orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy. Pobiera z tego tytułu rentę, ale dokument ten nie zawiera informacji o tym, czy mężczyzna wymaga np. karty parkingowej lub czy może pracować w warunkach chronionych. Pan Damian chciałby korzystać z dodatkowych przywilejów. Czy może ubiegać się o orzeczenie o wskazaniach do ulg i uprawnień bez utraty prawa do renty? Pan Damian może złożyć wniosek do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności o ustalenie wskazań do ulg i uprawnień. Orzeczenie o wskazaniach do ulg i uprawnień nie pozbawi go orzeczenia z ZUS-u i przyznanej renty. Orzeczenie z ZUS-u daje panu Damianowi pieniądze – rentę, a orzeczenie o wskazaniach otwiera możliwość korzystania z określonych przywilejów.
Elementy orzeczenia o wskazaniach do ulg i uprawnień
Orzeczenie o wskazaniach do ulg i uprawnień zawiera następujące elementy:
- oznaczenie zespołu, który wydał orzeczenie;
- datę wydania orzeczenia;
- datę złożenia wniosku;
- podstawę prawną wydania orzeczenia;
- imię i nazwisko osoby zainteresowanej oraz numer PESEL;
- datę i miejsce urodzenia osoby zainteresowanej oraz adres zamieszkania lub pobytu;
- numer dowodu osobistego lub innego dokumentu potwierdzającego tożsamość;
- stopień niepełnosprawności;
- symbol przyczyny niepełnosprawności;
- datę lub okres powstania niepełnosprawności;
- okres, na jaki wydano orzeczenie;
- wskazania określone przez lekarza-członka powiatowego zespołu;
- uzasadnienie;
- pouczenie o braku możliwości odwołania;
- podpis z podaniem imienia i nazwiska lekarza-członka zespołu orzekającego.
[alert-info]W przypadku orzeczenia o wskazaniach i ulg stopień niepełnosprawności zostaje z automatu przepisany do tego orzeczenia z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS./alert-info]
Przykład 2.
Pani Hanna ma ważne orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o częściowej niezdolności do pracy ustalone na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Kobieta złożyła wniosek do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności o ustalenie wskazań do ulg i uprawnień. Chciałaby uzyskać umiarkowany stopień niepełnosprawności, aby móc szukać pracy. Czy w tym wypadku jest to możliwe? Składając wniosek o ustalenie wskazań i ulg na podstawie orzeczenia o częściowej niezdolności do pracy, pani Hanna może otrzymać wyłącznie lekki stopień niepełnosprawności. Umiarkowany stopień niepełnosprawności mogłaby otrzymać, składając wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności, jeśli doszłoby do ustalenia, że właśnie taki stopień należy wobec niej orzec.
Czy trzeba zawsze wskazywać orzeczenie ZUS-u, ubiegając się o orzeczenie o niepełnosprawności?
Osoby, które mają orzeczenia ZUS-u pozwalające im uzyskać określony stopień, mogą składać wnioski o ustalenie stopnia niepełnosprawności i uzyskać inny stopień. W tym wypadku nie muszą wskazywać orzeczenia ZUS-u.
Orzekanie o niezdolności do pracy - podsumowanie
Podsumowując, orzeczenie ZUS-u pozwala uzyskać stopień niepełnosprawności przypisany rodzajowi orzeczenia. Wydawane jest wówczas orzeczenie o wskazaniach do ulg i uprawnień. Orzeczenie to jest ważne na czas ważności orzeczenia ZUS-u.
