Śmierć bliskiej osoby to jeden z najtrudniejszych momentów w życiu, w którym ból emocjonalny przeplata się z nagłą koniecznością zmierzenia się z formalnościami i kosztami. W polskim systemie prawnym przewidziano jednak liczne świadczenia z tytułu śmierci osoby najbliższej, które mają na celu odciążenie rodziny w tym krytycznym czasie. Zrozumienie, jakie wsparcie finansowe przysługuje w tej trudnej sytuacji, nie ukoi bólu, ale może zapewnić niezbędne poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji finansowej w okresie żałoby.
Świadczenia z tytułu śmierci osoby najbliższej
W przypadku śmierci bliskiej osoby można ubiegać się o następujące świadczenia:
- zasiłek pogrzebowy,
- odprawę pośmiertną,
- rentę rodzinną,
- środki zgromadzone na subkoncie ZUS lub rachunku OFE,
- wypłaty z polisy na życie wykupionej przez pracownika,
- rentę wdowią,
- odszkodowanie za wypadek przy pracy lub chorobę zawodową, jeśli były one przyczyną śmierci.
Zasiłek pogrzebowy
Zasiłek pogrzebowy przysługuje osobie, która pokryła koszty pogrzebu i ma dokumenty, które to potwierdzają, w tym: członkom rodziny, pracodawcy, domowi pomocy społecznej, gminie, powiatowi, osobie prawnej kościoła lub związku wyznaniowego, osobie obcej.
Za członka rodziny uznaje się: małżonka (także małżonka pozostającego w separacji), rodziców, ojczyma, macochę oraz osobę przysposabiającą, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione, dzieci przyjęte na wychowanie w ramach rodziny zastępczej, inne dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności, rodzeństwo, dziadków, wnuki, osoby, nad którymi została ustanowiona opieka prawna.
W przypadku poniesienia kosztów pogrzebu przez więcej niż jeden podmiot zasiłek pogrzebowy jest dzielony między nich proporcjonalnie do poniesionych kosztów pogrzebu. Roszczenie o wypłatę zasiłku przedawnia się w terminie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje.
Odprawa pośmiertna
Art. 93 Ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (dalej: kp) reguluje zasady wypłaty odprawy pośmiertnej dla najbliższych zmarłego pracownika. Zostanie ona wypłacona jego bliskim, jeżeli śmierć nastąpiła w czasie trwania stosunku pracy lub pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby.
Wysokość odprawy wypłacanej po śmierci pracownika została określona ustawowo i zależy od okresu zatrudnienia w danej firmie, wynosząc odpowiednio:
- 1-miesięczne wynagrodzenie w przypadku zatrudnienia poniżej 10 lat;
- 3-miesięczne wynagrodzenie w przypadku zatrudnienia powyżej 10 lat;
- 6-miesięczne wynagrodzenie w przypadku zatrudnienia powyżej 15 lat.
Jeżeli po zmarłym pracowniku pozostał tylko 1 członek rodziny uprawniony do odprawy pośmiertnej, to otrzyma on połowę odpowiedniej kwoty z wyżej wymienionych.
Gdy pracodawca wykupił dla pracownika ubezpieczenie na życie, które zapewnia odszkodowanie w razie jego śmierci, wysokość tego odszkodowania może mieć wpływ na prawo do odprawy pośmiertnej. Jeśli bowiem odszkodowanie z ubezpieczenia jest:
- równe lub wyższe niż odprawa pośmiertna obliczona według zasad kp, rodzina zmarłego pracownika nie otrzyma odprawy;
- niższe niż odprawa, pracodawca musi wypłacić rodzinie różnicę między należną wysokością odprawy a wypłaconym świadczeniem z ubezpieczenia.
Jednorazowe odszkodowanie z ZUS w przypadku śmierci w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej
Art. 13 ust. 1 Ustawy z 30 października 2002 roku o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych wskazuje, że członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, przysługuje jednorazowe odszkodowanie. Odszkodowanie to przysługuje również w razie śmierci wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej rencisty, który był uprawniony do renty z ubezpieczenia wypadkowego.
- 147 271 zł – jeśli przysługuje jedynemu członkowi rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty będącego jego małżonkiem lub dzieckiem;
- 73 635 zł – jeśli przysługuje jedynemu członkowi rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty innemu niż małżonek lub dziecko;
- 147 271 zł i jest zwiększona o 28 636 zł na każde dziecko – jeśli są do niego uprawnieni równocześnie małżonek i co najmniej jedno dziecko;
- 147 271 zł i jest zwiększona o 28 636 na drugie i każde następne dziecko – jeśli uprawnionych do niego jego jest co najmniej dwoje dzieci;
- 28 636 zł – jeśli są uprawnieni do niego również inni członkowie rodziny, niezależnie od odszkodowania przysługującego małżonkowi lub dzieciom;
- 73 635 zł i jest zwiększona o 28 636 zł, jeśli przysługuje drugiemu i każdemu następnemu uprawnionemu, jeśli wyłącznie uprawnionymi do jednorazowego odszkodowania są inni członkowie rodziny niż małżonek lub dzieci.
Środki na subkoncie ZUS
Środki zgromadzone na subkoncie ZUS są dzielone na wniosek osoby uprawnionej z uwzględnieniem informacji o stosunkach majątkowych oraz złożonego przez ubezpieczonego wskazania kręgu uprawnionych do dziedziczenia zgromadzonych środków.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych w pierwszej kolejności dzieli środki zgodnie z zakresem, w jakim stanowiły one przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej, a dopiero później pozostałe środki przekazuje zgodnie ze wskazaniem ubezpieczonego. W sytuacji, gdy nie zostały wskazane przez ubezpieczonego podmioty uprawnione do otrzymania środków zgromadzonych na subkoncie niebędących przedmiotem wspólności majątkowej, środki te wchodzą w skład spadku.
Środki z OFE
Ubezpieczony, który przystępował do OFE, mógł wskazać 1 lub więcej osób, którym będą przysługiwały zgromadzone przez niego środki po jego śmierci. Obecnie, gdy ubezpieczony ma subkonto w ZUS i jednocześnie jest członkiem OFE, proces podziału środków rozpoczyna się w otwartym funduszu emerytalnym. Uprawniony do dziedziczenia środków w takiej sytuacji po śmierci ubezpieczonego musi poinformować fundusz o jego śmierci i złożyć wniosek wraz z wymaganymi dokumentami. Jeżeli w chwili śmierci członek otwartego funduszu emerytalnego pozostawał w związku małżeńskim, fundusz dokonuje wypłaty transferowej połowy środków zgromadzonych na rachunku zmarłego na rachunek małżonka zmarłego w otwartym funduszu, w zakresie, w jakim środki te stanowiły przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej.
Następnie OFE podzieli środki zgodnie z dyspozycją członka OFE, a później w ciągu 14 dni od dokonania tego podziału, informuje ZUS o osobach, na których rzecz podzielił środki zgromadzone na rachunku w OFE oraz o ich udziale w tych środkach. ZUS w ten sam sposób co OFE podzieli środki zapisane na subkoncie w ciągu 3 miesięcy od otrzymania zawiadomienia o podziale środków z OFE.
Renta rodzinna
Renta rodzinna to świadczenie, które jest wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych uprawnionym członkom rodziny po osobie, która w chwili śmierci:
- miała ustalone prawo do emerytury albo spełniała warunki do jej uzyskania;
- miała ustalone prawo do emerytury pomostowej;
- miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki do jej uzyskania;
- pobierała zasiłek przedemerytalny;
- pobierała świadczenie przedemerytalne;
- pobierała nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.
Prawo do renty rodzinnej przysługuje: współmałżonkowi zmarłego, dzieciom zmarłego, rodzicom zmarłego.
Wdowa lub wdowiec otrzyma rentę rodzinną, jeśli do dnia śmierci pozostawał we wspólności małżeńskiej oraz spełnia następujące kryteria:
- w chwili śmierci małżonka miał skończone 50 lat lub był niezdolny do pracy;
- wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym współmałżonku, które nie ukończyło 16 lat, a jeśli uczy się w szkole – 18 lat;
- sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy i do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej;
- ukończył 50 lat lub stał się niezdolny do pracy już po śmierci współmałżonka, lecz nie później niż 5 lat od jego śmierci albo od zaprzestania wychowywania dzieci.
Osoby, które nie spełniają tych warunków, ale nie mają źródła utrzymania, będą mieć prawo do renty rodzinnej przez rok od śmierci współmałżonka, jak też przez okres uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu kwalifikującym do wykonywania pracy zarobkowej – niedłużej niż przez 2 lata od śmierci współmałżonka. Wdowiec lub wdowa rozwiedzeni albo którzy w chwili śmierci współmałżonka nie pozostawali z nim we wspólności małżeńskiej, mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia ustawowych przesłanek w dniu śmierci współmałżonka mieli prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Wyłącznie wdowa rozwiedziona lub pozostająca w separacji ma prawo do renty rodzinnej, jeśli udowodni, że bezpośrednio przed śmiercią współmałżonka otrzymywała od niego alimenty na podstawie ich porozumienia.
Rodzice zmarłego mają prawo do renty rodzinnej, o ile spełniają kryteria, jakie wymagane są w przypadku współmałżonka, a dodatkowo jeśli zmarły w sposób znaczący przyczyniał się do ich utrzymania.
Dzieci własne zmarłego, dzieci drugiego małżonka zmarłego oraz dzieci przysposobione, mają zawsze prawo do renty rodzinnej do ukończenia 16 lat, a w sytuacji gdy się nadal uczą – do czasu ukończenia 25 lat oraz bez względu na wiek, jeśli stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 lat lub w przypadku kontynuowania nauki w szkole przed ukończeniem 25 lat.
Ponadto prawo do renty rodzinnej przysługuje przyjętym co najmniej na rok przed śmiercią na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnukom i rodzeństwu oraz innym dzieciom z wyjątkiem dzieci, które były wychowywane i utrzymywane w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka.
- 85% świadczenia zmarłego – jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest 1 osoba;
- 90% świadczenia zmarłego – jeżeli do renty rodzinnej uprawnione są 2 osoby;
- 95% świadczenia zmarłego – jeżeli do renty rodzinnej uprawnione są 3 osoby lub więcej.
Renta wdowia
Renta wdowia to połączenie 2 świadczeń – renty rodzinnej i własnego świadczenia. Do otrzymania renty wdowiej wymagane jest spełnienie określonych kryteriów:
- kryterium wieku co najmniej 60 lat w przypadku kobiety i 65 lat w przypadku mężczyzny;
- kryterium pozostawania do dnia śmierci współmałżonka we wspólności małżeńskiej;
- kryterium dotyczące nabycia prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nie wcześniej niż w dniu, w którym kobieta ukończyła 55 lat, a mężczyzna 60 lat;
- kryterium niepozostawania obecnie w związku małżeńskim.
Prawo do renty wdowiej ustaje, jeśli uprawniony zawrze nowy związek małżeński.
Wyboru wariantu, według którego wypłacana jest renta wdowia, dokonuje wnioskodawca. Renta wdowia w 2026 roku wynosi:
- 100% renty rodzinnej oraz 15% własnego świadczenia albo
- 100% własnego świadczenia oraz 15% renty rodzinnej.
Od 1 stycznia 2027 roku wysokość drugiego świadczenia będzie wynosić 25%, zamiast obecnych 15%.
Polisa ubezpieczeniowa
Osoba, która wykupiła polisę ubezpieczeniową na wypadek śmierci, zabezpiecza swoich bliskich w ten sposób, że otrzymają oni określone w umowie świadczenie. Zawierając umowę ubezpieczeniową, najlepiej jest wskazać osoby uposażone do otrzymania świadczenia. W przypadku dopełnienia tej formalności po śmierci ubezpieczonego ubezpieczyciel wie, kto ma otrzymać świadczenie i w jakiej wysokości. W sytuacji gdy nie zostanie sporządzona taka dyspozycja, świadczenie otrzymają osoby uprawnione do dziedziczenia.
Świadczenia z tytułu śmierci osoby najbliższej - podsumowanie
Żadna kwota nie jest w stanie zrekompensować straty bliskiej osoby. Dostępne świadczenia stanowią realny fundament, na którym można zacząć odbudowywać codzienność. Warto pamiętać, że o większość z tych środków należy wystąpić samodzielnie. Niezależnie od tego, czy korzystamy z pomocy państwa, czy z wypłat z prywatnych ubezpieczeń, znajomość swoich praw pozwala przejść przez proces formalny sprawniej, dając sobie więcej przestrzeni na to, co w tym czasie najważniejsze spokojne pożegnanie i przeżycie żałoby.
