Zwrot nienależnie pobranych świadczeń przez bank – czy to przychód w PIT?

Jeżeli umowa kredytowa zawiera niedozwolone klauzule, może dojść do jej unieważnienia. W takiej sytuacji bank musi zwrócić środki pobrane w ramach nieważnej umowy. W artykule wyjaśniamy, czy zwrot nienależnie pobranych świadczeń przez bank generuje przychód w PIT dla kredytobiorcy.

Zwrot nienależnie pobranych świadczeń przez bank a przepisy prawa cywilnego

W pierwszej kolejności wskażmy, że zgodnie z art. 69 ust. 1 Ustawy z 29 sierpnia 1997 roku – Prawo bankowe: przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu.

Przy czym otrzymanie kredytu i jego spłata na warunkach przewidzianych w umowie kredytowej są obojętne podatkowo.

Z kolei na podstawie art. 58 § 1 Ustawy z 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny: czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Natomiast stosownie do treści art. 58 § 2 tego aktu prawnego: nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Z powodu niedozwolonych klauzul walutowych znajdujących się w umowach o kredyt hipoteczny sądy często orzekają o nieważności jednostkowych umów kredytowych zawartych przez banki. Stwierdzenie nieważności powoduje usunięcie z obrotu prawnego wadliwej czynności prawnej, jaką było zawarcie umowy kredytu hipotecznego.

Unieważnienie umowy kredytowej sprawia, że zobowiązania banku oraz klienta uznaje się za niebyłe. W konsekwencji obie strony mają obowiązek zwrócić wszystko, co nawzajem od siebie otrzymały jako świadczenia nienależne. Kredytodawca musi oddać wszelkie środki pobrane od kredytobiorcy, natomiast kredytobiorca jest zobowiązany do zwrotu kwoty faktycznie wypłaconego kapitału.

W przypadku stwierdzenia nieważności umowy przez sąd skutki prawne na gruncie cywilnym występują ex tunc (wstecz), a więc od momentu zawarcia umowy dotkniętej wadliwością (przesłanką nieważności). Tym samym nieważna umowa kredytu już od chwili jej zawarcia nie wywołuje skutków prawnych. Mamy do czynienia z sytuacją, jakby w ogóle nie doszło do jej zawarcia.

Zasady i skutki dokonywania kompensaty (potrącenia) reguluje art. 498 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem:

1. Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
2. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

Potrącenie stanowi formę wygaśnięcia zobowiązania, do którego dochodzi poprzez umorzenie wzajemnych wierzytelności obu stron. Taki sposób rozliczenia, nazywany również kompensatą, jest możliwy w sytuacji, gdy dwa podmioty są wobec siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami. Oznacza to, że każda ze stron posiada względem drugiej zarówno określoną wierzytelność, jak i zobowiązanie.

Potrącenie, mimo że dotyczy świadczeń tego samego rodzaju (najczęściej pieniężnych), polega na zaliczeniu jednej wierzytelności na poczet drugiej. Dochodzi w ten sposób do zaspokojenia wierzyciela i osiągnięcia celu zobowiązania. Na skutek kompensaty wierzytelności obu stron umarzają się nawzajem do wysokości niższej z nich. Instytucja ta stanowi substytut świadczenia, dzięki któremu dłużnik spłaca swój dług i zwalnia się z zobowiązania. W momencie dokonania potrącenia następuje faktyczne spełnienie świadczenia.

Czy zwrot nienależnie pobranych świadczeń przez bank podlega opodatkowaniu PIT?

Jak stanowi art. 11 ust. 1 Ustawy z 26 lipca 1991 roku o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: ustawa o PIT): przychodami, z zastrzeżeniem art. 14–5, art. 17 ust. 1 pkt 6, 9, 10 w zakresie realizacji praw wynikających z pochodnych instrumentów finansowych, pkt 11, art. 19, art. 25b, art. 30ca, art. 30da i art. 30f, są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń.

Jak wynika z powołanego przepisu, ustawodawca przyjął zasadę, że przychodem są:

• pieniądze i wartości pieniężne, które zostały otrzymane przez podatnika, czyli takie, które podatnik rzeczywiście dostał, odebrał, zainkasował lub objął w posiadanie;
• pieniądze i wartości pieniężne, które zostały postawione do dyspozycji podatnika, czyli takie przysporzenia, które zostały mu faktycznie udostępnione lub przekazane do odbioru; takie pieniądze i środki pieniężne, które podatnik może włączyć do swojego władztwa, a więc ma możliwość skorzystania z tychże pieniędzy i wartości pieniężnych i nie jest to uzależnione od dodatkowej zgody osoby stawiającej określone pieniądze i wartości pieniężne do dyspozycji podatnika.

Podkreślić należy, że za przychody podatkowe mogą być uznane tylko takie świadczenia, które są określonym przyrostem majątkowym o charakterze definitywnym, niemające charakteru zwrotnego.

O uzyskaniu przychodu w rozumieniu ustawy o PIT można więc mówić w każdej sytuacji, gdy podatnik – czy to wskutek otrzymania określonych wartości majątkowych (środków pieniężnych, świadczeń w naturze czy też innych nieodpłatnych świadczeń), czy też gdy wskutek określonego zdarzenia powodującego zmniejszenie jego zobowiązań wobec innych podmiotów – uzyskuje określone przysporzenie majątkowe.

W tym miejscu warto przywołać treść interpretacji indywidualnej Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 9 marca 2026 roku (nr 0115-KDIT2.4011.2.2026.2.ŁS), w której czytamy:

Mając na uwadze powyższe, otrzymana przez Państwa od Banku kwota na podstawie zawartego Porozumienia, będąca przedmiotem Państwa zapytania nr 1, tj. kwota stanowiąca zwrot nienależnie pobranych świadczeń, nie powoduje powstania przychodu w rozumieniu przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zwrot przez Bank ww. kwoty w następstwie rozliczenia/potrącenia wzajemnych roszczeń stron jest neutralny podatkowo. W wyniku tego zwrotu nie osiągnęli Państwo konkretnego przysporzenia majątkowego. Uzyskali Państwo zwrot wpłaconych do Banku przez Państwa własnych środków. Tym samym nie mają Państwo obowiązku rozliczenia tych środków dla celów podatkowych.

To oznacza, że osoba fizyczna otrzymująca zwrot nienależnie pobranych świadczeń od banku nie ma z tego tytułu żadnych obowiązków w podatku dochodowym od osób fizycznych. Taka osoba nie odprowadza podatku od uzyskanych kwot ani nie musi wykazywać ich w rocznym zeznaniu podatkowym.

Podsumowując, z kategorią przychodu podatkowego mamy do czynienia wtedy, gdy po stronie podatnika powstaje dodatkowe przysporzenie majątkowe. W przypadku kompensaty poniesionego wydatku nie można mówić o wystąpieniu obowiązku w podatku PIT.