Kredyt wiązany a zwrot towaru. Jak odstąpić od umowy?

W dobie Internetu, kiedy zakupy stały się prostsze i szybsze niż kiedykolwiek wcześniej, sprzedawcy muszą walczyć o klienta. Konsumenci przyciągani są nie tylko atrakcyjnymi promocjami, ale również darmowymi przesyłkami, przedłużanymi terminami zwrotu w sklepach stacjonarnych, lepszymi warunkami gwarancji oraz zakupami na raty. W tym ostatnim wypadku sklep oferuje możliwość zapłacenia ceny w kilku transzach miesięcznych, wydając towar od razu. W rzeczywistości w takiej sytuacji klient wraz z zawarciem umowy sprzedaży zaciąga kredyt wiązany, dzięki któremu to bank opłaca nabywany produkt. Co jednak gdy towar się nie spodoba i zostanie zwrócony? Czy w takim wypadku umowa o kredyt zostaje i bank ma prawo w dalszym ciągu naliczać odsetki? Sprawdźmy, co na ten temat mówią przepisy prawa.

Kredyt wiązany – cóż to takiego?

Na wstępie warto wyjaśnić, czym jest kredyt wiązany, jest to bowiem instytucja, która nie za często przewija się w mediach czy artykułach prawno-finansowych. Jest to rodzaj kredytu konsumenckiego ściśle związany z umowami dotyczącymi zakupu towaru lub usługi na raty. Zapewne wszyscy mieliśmy z nim kontakt, tylko mało kto w praktyce czyta podsuwane mu dokumenty przy zakupie czegoś na „raty zero procent”.

Zgodnie z Ustawą z 12 maja 2011 roku o kredycie konsumenckim (dalej: umowa o kredycie konsumenckim) kredyt wiązany to zobowiązanie, które służy wyłącznie do sfinansowania konkretnej umowy dotyczącej towaru lub usługi, a obie te umowy tworzą – z ekonomicznego i prawnego punktu widzenia – jedną całość. Może to wyglądać w ten sposób, iż

1. sprzedawca lub usługodawca udziela kredytu konsumentowi na nabycie towaru lub usługi od tego sprzedawcy lub usługodawcy albo
2. nabycie towaru lub usługi jest finansowane przez kredytodawcę, który współpracuje ze sprzedawcą lub usługodawcą w związku z przygotowaniem lub zawarciem umowy o kredyt, albo
3. nabycie towaru lub usługi jest finansowane przez kredytodawcę, a towar lub usługa są szczegółowo określone w umowie o kredyt.

O kredycie wiązanym możemy mówić w szczególności wtedy, gdy:

• jest on przeznaczony na zakup określonego produktu;
• kredytodawca współpracuje ze sprzedawcą;
• umowa kredytu jest zawierana równocześnie lub bezpośrednio po zawarciu umowy sprzedaży albo umowy o świadczenie usług.

Klasycznym przykładem kredytu wiązanego jest zakup sprzętu AGD na raty. Klient wybiera w sklepie produkt, następnie siada przy stoliku z pracownikiem sklepu (lub doradcą banku) i podpisuje dokumenty dotyczące zawarcia umowy sprzedaży towaru oraz kredytu ratalnego.

Odstąpienie od umowy sprzedaży czy odstąpienie od umowy o kredyt wiązany?

Decydując się na zakup wiązany, tj. połączenie umowy sprzedaży z kredytem wiązanym, konsument może zarówno odstąpić od jednej, jak i drugiej umowy. Przy czym w zależności od swojego wyboru, przepisy ustawy będą inaczej regulować jego sytuację.

Odstąpienie od umowy sprzedaży

Pierwszy wariant jest o wiele częstszy. Konsument kupuje towar, korzystając z kredytu. Następnie po zastanowieniu stwierdza, że jednak produkt mu nie pasuje i chciałby go zwrócić. Tutaj są dwie możliwości:

• jeżeli transakcja była dokonywana przez Internet (na odległość), ma ustawowe 14 dni na zwrot (odstąpienie od umowy);
• jeżeli produkt był nabyty w sklepie stacjonarnym, prawo nie gwarantuje możliwości odstąpienia od umowy, ale aktualnie większość sklepów i tak na to pozwala, niektórzy sprzedawcy dają 7, inni aż 100 dni.

Co w takiej sytuacji? Tutaj zastosowanie znajduje art. 57 ustawy o kredycie konsumenckim, zgodnie z którym jeżeli konsument skorzystał z przyznanego mu prawa do odstąpienia od umowy na nabycie określonego towaru lub usługi, to odstąpienie konsumenta od tej umowy jest skuteczne także wobec umowy o kredyt wiązany.

Oznacza to, że jeżeli konsument chce odstąpić od umowy dotyczącej nabycia towaru, finansowanej kredytem wiązanym, skutki tej decyzji nie ograniczają się wyłącznie do relacji ze sprzedawcą. Zgodnie ze wspomnianym przepisem odstąpienie od umowy sprzedaży lub umowy o świadczenie usług automatycznie rozciąga się również na umowę kredytu wiązanego. Wraz z rezygnacją z towaru wygasa także zobowiązanie kredytowe, bez konieczności składania odrębnego oświadczenia wobec kredytodawcy. Umowa kredytu traktowana jest wówczas tak, jakby nie została zawarta, a konsument zostaje zwolniony z obowiązku dalszej spłaty rat.

Jeżeli środki z kredytu zostały już wypłacone sprzedawcy, rozliczenia pomiędzy sprzedawcą a kredytodawcą następują poza konsumentem, który nie ponosi negatywnych konsekwencji finansowych swojej decyzji o odstąpieniu. Po stronie konsumenta pojawia się jedynie obowiązek zwrotu towaru, natomiast kredytodawca nie jest uprawniony do żądania prowizji, opłat ani odsetek, skoro podstawa ekonomiczna kredytu przestała istnieć. Taka konstrukcja zapewnia spójność skutków prawnych obu umów, wzmacniając ochronę konsumenta. Nie ma tu ryzyka, że rezygnacja z towaru pozostawi go z niepotrzebnym i kosztownym zobowiązaniem kredytowym albo nałoży na niego obowiązek dodatkowego składania oświadczeń w celu odstąpienia od umowy kredytowej.

Odstąpienie od umowy o kredyt wiązany 

Nieco inaczej ustawa reguluje kwestię odstąpienia od umowy o kredyt wiązany bez składania takiego samego oświadczenia sprzedawcy. Może bowiem dojść do sytuacji, w której konsument chce zatrzymać produkt, ale nie chce jednak korzystać z kredytu, np. uznał, że odsetki są zbyt wygórowane w porównaniu do wartości towaru. I ma do tego prawo.

Przepis art. 56 ustawy o kredycie konsumenckim wskazuje tutaj, że:

• konsument ma prawo odstąpić od umowy o kredyt konsumencki bez podania przyczyny;
• termin na odstąpienie wynosi 14 dni od dnia zawarcia umowy albo od dnia doręczenia informacji wymaganych w art. 30 ustawy (przepis wskazuje na wszystkie obligatoryjne elementy umowy) – w zależności od tego, które z tych zdarzeń nastąpiło później;
• sprzedawca lub usługodawca jest zobowiązany do zwrotu kredytodawcy spełnionego na jego rzecz świadczenia;
• konsument jest zobowiązany do zwrotu kredytodawcy odsetek należnych mu od dnia wydania towaru przez sprzedawcę lub rozpoczęcia świadczenia usług przez usługodawcę do dnia złożenia przez konsumenta oświadczenia o odstąpieniu od umowy, nie później jednak niż w terminie 30 dni od dnia złożenia tego oświadczenia.

Co z umową sprzedaży?

Jak już wspomniano wcześniej, konsument ma prawo zachować towar. Zgodnie z art. 56 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim, odstąpienie od umowy o kredyt wiązany co do zasady nie powoduje automatycznego wygaśnięcia umowy sprzedaży lub umowy o świadczenie usług, jeżeli towar został już wydany konsumentowi albo rozpoczęto wykonywanie usługi. W takim przypadku ustawa zakłada utrzymanie w mocy umowy głównej, chyba że konsument niezwłocznie zwróci towar, a sprzedawca wyrazi zgodę na jego przyjęcie. Takie działanie prowadzi do wygaśnięcia umowy sprzedaży. Analogiczne rozwiązanie dotyczy umów o usługi, gdy ich wykonywanie już się rozpoczęło

Odmiennie ustawa reguluje sytuację, gdy towar nie został jeszcze wydany, a usługa nie została rozpoczęta. W takim przypadku odstąpienie od umowy o kredyt wiązany może prowadzić do wygaśnięcia umowy głównej, ponieważ obie umowy tworzą jedność gospodarczą, a brak świadczenia po stronie sprzedawcy lub usługodawcy eliminuje potrzebę rozliczeń. W piśmiennictwie wskazuje się, że rozwiązanie to nie narusza interesów żadnej ze stron. Wygaśnięcie umowy finansowanej w takim przypadku nie narusza w zasadzie interesu ani konsumenta (który nie otrzymał jeszcze świadczenia sprzedawcy lub usługodawcy), ani sprzedawcy lub usługodawcy (który nie ryzykuje, że nie uzyska wynagrodzenia, a nie odzyska świadczonego towaru lub usługi – o ile usługa daje się odzyskać), ani też kredytodawcy. (por. M. Szakun, w: M. Chruściak, M. Kłoda, A. Kopeć, G. Kott, T. Ostrowski, M. Szakun, Ustawa o kredycie konsumenckim, art. 56).

Niezależnie od powyższego podkreśla się, że dalszy los umowy głównej zależy przede wszystkim od woli stron – zarówno wtedy, gdy towar został wydany lub usługa rozpoczęta, jak i w sytuacji przeciwnej. Zgoda sprzedawcy na przyjęcie zwrotu towaru ma w tym kontekście kluczowe znaczenie, gdyż bez niej umowa sprzedaży pozostaje w mocy, a konsument może zostać zobowiązany do zapłaty ceny mimo utraty finansowania.

Co gdy kredyt wiązany wypłacony został bezpośrednio konsumentowi?

Omawiane wyżej przepisy dotyczą wyłącznie przypadku, gdy środki z kredytu zostały wypłacane bezpośrednio sprzedawcy. Inaczej sprawa wygląda w sytuacji, w której kredytodawca przekazuje środki bezpośrednio konsumentowi. Wynika to z założenia, że sprzedawca może nie wiedzieć o tym, iż dana umowa sprzedaży lub umowa o świadczenie usług jest finansowana kredytem wiązanym, a obciążanie go skutkami odstąpienia od umowy kredytowej mogłoby naruszać jego interesy.

W takiej sytuacji, jeżeli umowa sprzedaży lub umowa o świadczenie usług została zawarta przed odstąpieniem przez konsumenta od umowy o kredyt, konsument pozostaje zobowiązany do zapłaty ceny, niezależnie od tego, czy świadczenie zostało już spełnione. Jeżeli cena została uiszczona, konsument co do zasady nie może domagać się jej zwrotu, chyba że przysługuje mu odrębne prawo odstąpienia od umowy głównej wynikające z innych przepisów, np. prawa konsumenckiego.