Prawo do corocznego urlopu wypoczynkowego jest podstawowym uprawnieniem każdej osoby pozostającej w stosunku pracy. Wielu zatrudnionych zastanawia się jednak, czy możliwa jest sprzedaż urlopu lub jego przekazanie innej osobie w firmie. W przypadku umów cywilnoprawnych płatne dni wolne nie są niestety regułą. Czy pracownik ma zatem możliwość odsprzedania lub darowania swojego urlopu koledze z pracy i jak te kwestie regulują obowiązujące przepisy?
Prawo do urlopu wypoczynkowego a sprzedaż urlopu
Zanim przejdziemy do analizy możliwości sprzedaży urlopu, musimy zrozumieć, czym on właściwie jest. W polskim Kodeksie pracy urlop wypoczynkowy nie jest traktowany jako składnik majątkowy, którym pracownik może dowolnie dysponować. Jest to niezbywalne prawo o charakterze osobistym. Zgodnie z treścią art. 152 §2 KP, pracownik nie może zrzec się prawa do urlopu. Przepis ten odnosi się nie tylko do sytuacji związanej z ewentualną darowizną urlopu, ale także i możliwością jego sprzedaży. Tego rodzaju czynności są prawnie zakazane, bez względu na to jakiego urlopu dotyczą. Pracownik nie może więc sprzedać ani darować swojego urlopu innemu zatrudnionemu. Uzasadnieniem takiego stanowiska jest charakter urlopu wypoczynkowego. Ustawodawca przyjął, że służy on regeneracji sił psychofizycznych konkretnej osoby. Gdyby dopuszczono możliwość sprzedaży urlopu, mogłoby dochodzić do nadużyć, w których pracownicy w trudnej sytuacji finansowej rezygnowaliby z odpoczynku na rzecz zysku, co w dłuższej perspektywie prowadziłoby do degradacji ich zdrowia i bezpieczeństwa pracy.
Pracownik nie tylko w umowie o pracę, lecz także w czasie jej trwania nie może skutecznie zrzec się prawa do urlopu wypoczynkowego i to zarówno bieżącego, jak i zaległego, jeśli urlop może jeszcze wykorzystać.
W przypadku klasycznego stosunku pracy (umowa o pracę, powołanie, mianowanie), odpowiedź na pytanie o sprzedaż lub darowanie urlopu jest krótka i jednoznaczna – jest to prawnie niemożliwe.
Ekwiwalent za niewykorzystany urlop
Wielu pracowników pyta zastanawia się czy może zrezygnować z urlopu wypoczynkowego i jednocześnie uzyskać w zamian świadczenie pieniężne określane mianem ekwiwalentu za urlop. Prawo dopuszcza wypłatę tego rodzaju świadczenia wyłącznie w momencie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy. Dopóki trwa umowa, pracodawca ma obowiązek udzielić urlopu w naturze, a pracownik ma obowiązek go odebrać. Każda próba odkupienia urlopu przez pracodawcę w trakcie trwania zatrudnienia jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika i jest po prostu niedopuszczalna. Tego rodzaju czynność może być uznana za nieważną i bezskuteczną.
Warto w tym miejscu zaznaczyć, że w niektórych krajach (np. we Francji) istnieje instytucja tzw. urlopu solidarnościowego, gdzie pracownicy mogą przekazać swoje dni wolne koledze, który opiekuje się chorym dzieckiem. W Polsce taka instytucja nie istnieje, choć funkcjonuje u nas oczywiście tzw. opieka na dziecko.
Przykład 1.
Jan ma 30 dni zaległego urlopu, a jego koleżanka Anna wykorzystała już cały urlop w danym roku. Kobieta potrzebuje jednak kilku dni wolnych w związku z planowanym remontem swojego mieszkania. Jan zaproponował pracodawcy, że odda Annie 5 dni swojego urlopu, zaś pracownica odrobi to koledze w przyszłości. Czy pracodawca może zgodzić się na przekazanie części urlopu pomiędzy jednym a drugim pracownikiem?
Nie, ponieważ takie działanie będzie sprzeczne z prawem. Urlop wypoczynkowy nie może być przesuwany pomiędzy pracownikami, nawet za ich wyraźną zgodą lub na żądanie zatrudnionych. Szef, mimo szczerych chęci, musi odmówić. Jeśli Anna dostanie wolne, będzie to albo urlop bezpłatny, albo kolejna pula urlopu udzielona jej przez firmę, ale nie może to pochodzić z puli urlopowej Jana. Jan nadal będzie miał do wykorzystania 30 dni swojego urlopu.
Przykład 2.
W dziale księgowości Adam postanowił oddać 3 dni swojego zaległego urlopu koleżance Oldze, która potrzebowała wolnego na nagły wyjazd w sprawach rodzinnych. Kobieta wykorzystała już cały swój limit urlopowy. Pracownicy przygotowali umowę, według której Adam zrzeka się części swojego wypoczynku na rzecz koleżanki, licząc na to, że kadry po prostu skorygują ich stan kont urlopowych. Czy pracodawca powinien uwzględnić umowę zawartą pomiędzy pracownikami?
Nie, ponieważ prawo pracy traktuje urlop jako prawo osobiste, którego nie można przenieść na inną osobę. Olga powinna skorzystać z urlopu bezpłatnego, a dni wolne Adama zostaną na jego koncie. W świetle obowiązujących przepisów umowne podarowanie urlopu pomiędzy pracownikami jest prawnie bezskuteczne.
Przekazanie urlopu z umowy cywilnoprawnej
Sytuacja wygląda inaczej w przypadku osób świadczących usługi na podstawie umów cywilnoprawnych (umowa zlecenie, umowa o dzieło) lub prowadzących działalność gospodarczą (B2B). W tym przypadku zastosowanie znajdzie nie Kodeks pracy, lecz odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego. W przypadku stosunków cywilnoprawnych prawo do urlopu wypoczynkowego powstaje tylko, gdy postanowią o tym strony kontraktu. Urlop wypoczynkowy nie powstaje po stronie wykonawcy z mocy samego prawa, tak jak ma to miejsce w przypadku stosunku pracy. Pod względem formalnym nie powinniśmy nawet mówić o urlopie wypoczynkowym w umowach cywilnoprawnych, lecz o odpłatnej lub nieodpłatnej przerwie w świadczeniu usług. To, czy taka przerwa przysługuje, zależy wyłącznie od treści umowy między stronami. Jak się okazuje ma to istotny wpływ na możliwość przeniesienia dni wolnych od pracy na inną osobę w firmie.
W stosunkach cywilnoprawnych panuje zasada swobody umów. Teoretycznie strony mogą zapisać w kontrakcie, że zleceniobiorca może wskazać inną osobę na swoje zastępstwo w czasie swojej nieobecności. Nie jest to jednak darowizna urlopu w sensie prawnym, lecz po prostu zmiana osoby wykonującej zlecenie. Jeśli jednak w umowie zlecenia znajdzie się np. zapis o 20 dniach płatnej przerwy, nie można tych dni odsprzedać innemu zleceniobiorcy pracującemu dla tego samego klienta, chyba że kontrakt przewiduje taką niestandardową procedurę. W praktyce jest to spotykane niezwykle rzadko, ponieważ płatne przerwy na B2B lub zleceniu są benefitem przypisanym do konkretnego wykonawcy i jego stażu. Mimo jasnych zakazów, firmy i pracownicy czasem próbują obchodzić te reguły. Warto wiedzieć, dlaczego jest to ryzykowne.
Przykład 3.
Pracownik bierze urlop wypoczynkowy, ale jednocześnie podpisuje z tym samym pracodawcą umowę zlecenie na wykonanie tych samych zadań, aby sprzedać swój czas wolny. Jakie jest ryzyko takiego rozwiązania?
W razie kontroli PIP umowa zlecenie zostanie uznana za próbę obejścia przepisów o czasie pracy. Pracodawca zapłaci karę, a umowa może zostać uznana za stosunek pracy, co rodzi skutki podatkowe i składkowe.
Przykład 4.
Pracownik Michał przebywa na urlopie wypoczynkowym, ale uzgodnił ze swoim kolegą Konradem, że w tym czasie Konrad wykona za niego pracę w ramach nadgodzin. Michał po powrocie do pracy płaci pod stołem Konradowi za wykonane czynności w gotówce. Jakie jest ryzyko takiego działania?
Przedstawione działanie jest skrajnie niebezpieczne dla obu stron. Jeśli Konrad ulegnie wypadkowi podczas pracy za Michała w nieewidencjonowanym czasie, ubezpieczenie może nie zadziałać. Pracodawca traci kontrolę nad procesem pracy, a pracownicy ryzykują dyscyplinarne zwolnienie za rażące naruszenie porządku pracy.
Przykład 5.
Anna jest graficzką świadczącą usługi na podstawie umowy zlecenia. Kobieta postanowiła przekazać dwa tygodnie swojej płatnej przerwy od świadczenia usług koledze z zespołu, który chciał przedłużyć swoje wakacje. Choć ich wspólny klient początkowo nie widział w tym problemu, okazało się, że takie „przepisanie” wolnego jest niemożliwe, ponieważ umowa Anny przewidywała ten benefit wyłącznie dla niej jako konkretnego wykonawcy. Czy Anna może inaczej przekazać część swojego urlopu koledze z pracy?
Zamiast oddawania koledze swoich dni wolnych, zleceniobiorcy musieliby za zgodą klienta podpisać aneks o zastępstwie, w ramach którego kolega przejmie obowiązki Anny, ale wynagrodzenie za ten czas otrzyma bezpośrednio od zleceniodawcy, a nie z puli podarowanych przez Annę dni wolnych.
Sprzedaż urlopu - podsumowanie
W obecnym stanie prawnym w Polsce jakikolwiek urlop wynikający z przepisów prawa pracy jest niezbywalny i nie można go sprzedać ani podarować koledze lub przełożonemu. Takie rozwiązanie istnieje po to, by zapobiegać wyzyskowi pracowników i umożliwić im czas potrzebny do regeneracji organizmu. W stosunkach cywilnoprawnych panuje większa swoboda, choć wszelkie przerwy w pracy zależą od indywidualnych ustaleń w umowie.
