Jeszcze do niedawna wdowa lub wdowiec stawali przed trudnym wyborem – zachować swoją emeryturę albo przejść na rentę rodzinną po zmarłym współmałżonku. Niby wybór był prosty – korzystało się z wyższego świadczenia. Było to jednak rozwiązanie niewystarczające, często bowiem na żyjącym małżonku pozostawał obowiązek utrzymania całego gospodarstwa domowego wraz z innymi członkami rodziny, a bez środków uzyskiwanych przez zmarłego partnera zadanie to było bardzo trudne. 1 stycznia 2025 roku weszła w życie zmiana przepisów, która miała na celu poprawienie sytuacji dochodowej seniorów, którzy często po śmierci męża lub żony tracili znaczną część wspólnego dochodu. Reforma wprowadziła do systemu ubezpieczeń społecznych nowe rozwiązanie, tzw. rentę wdowią, czyli możliwość łączenia renty rodzinnej z emeryturą własną wdowy lub wdowca. Oczywiście renta ta nie stanowi sumy całości obu świadczeń. Ustawa rozwiązuje to w inny sposób. Jaki? W niniejszym artykule przedstawiono czym jest renta wdowia, jak jest wyliczana oraz czy oprócz renty rodzinnej wdowa lub wdowiec mogą liczyć na dodatkowe świadczenia.
Jak działa renta wdowia?
Renta wdowia nie jest nowym świadczeniem przysługującym wdowie lub wdowcowi po śmierci małżonka. Jest to jedynie nowa konstrukcja prawna, która pozwala w odpowiednich proporcjach łączyć znaną już rentę rodzinną oraz własne świadczenie emerytalne. Instytucja ta została wprowadzona nowelizacją Ustawy z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS), która w życie weszła na początku 2025 roku.
Zgodnie z art. 95a ustawy o emeryturach i rentach z FUS sobie uprawnionej do renty rodzinnej oraz do emerytury (emerytury rolniczej, wojskowej, policyjnej, pomostowej itd.) lub renty z tytułu niezdolności do pracy wypłaca się, zależnie od jej wyboru:
przysługującą rentę rodzinną oraz 25% emerytury lub renty, albo
przysługującą emeryturę lub rentę oraz 25% renty rodzinnej.
Zasada jest zatem taka, że wybiera się wyższe świadczenie i dodaje do niego 1/4 świadczenia niższego. Ostatecznie to osoba zainteresowana decyduje, która konstrukcja jest dla niej korzystniejsza.
W sieci – również na stronach internetowych ministerstwa – cały czas podawane są informacje, iż dodatek wynosi 15% drugiego świadczenia. Być może wynika to z informacji, jakie były przekazywane przed wprowadzeniem nowelizacji. Jednakże przepis ustawy, które już weszły w życie, jednoznacznie wskazują na 25%.
Kto ma prawo do renty wdowiej?
Renta wdowia to prawo do łączenia renty rodzinnej i własnego świadczenia emerytalnego. Jakie jednak warunki należy spełnić, aby móc korzystać z tej preferencji? Wdowa lub wdowiec:
ma co najmniej 60 lat (dla kobiet) lub 65 lat (dla mężczyzn);
był we wspólności małżeńskiej ze zmarłym do dnia jego śmierci;
nabył prawo do renty rodzinnej nie wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego;
nie zawarł nowego związku małżeńskiego.
Renta wdowia przysługuje niezależnie od stażu małżeńskiego. Co do zasady nawet małżeństwo trwające krótko (np. 1 rok) nie eliminuje wdowy lub wdowca z prawa do świadczenia. Warto jednak wspomnieć, że w przypadku krótkich małżeństw ZUS ma prawo weryfikować okoliczności zawarcia związku, aby wykluczyć fikcyjne związki zawierane np. przy ciężkiej chorobie jednego z partnerów, w celu zabezpieczenia drugiego z nich.
Wysokość renty wdowiej, nie może przy tym przekroczyć trzykrotności kwoty najniższej emerytury. Aktualnie świadczenie minimalne wynosi 1878,91 zł brutto (2025 rok), co też oznacza, że maksymalna renta wdowia to 5636,73 zł. W przypadku świadczeń przekraczających limit odpowiedni organ wydaje decyzję w przedmiocie pomniejszenia wypłacanych kwot o kwotę przekroczenia ustawowych wartości.
Renta rodzinna – jakie są zasady jej przyznawania?
Podstawą prawną do ubiegania się o rentę wdowią jest uzyskanie renty rodzinnej. Warto zatem sprawdzić, kiedy dana osoba może liczyć na ten rodzaj świadczenia.
Uprawnieni do pobierania renty rodzinnej są członkowie rodziny osoby, która w chwili śmierci:
miała ustalone prawo do emerytury lub emerytury pomostowej albo spełniała warunki do jej uzyskania,
miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki do jej uzyskania;
pobierała zasiłek przedemerytalny;
pobierała świadczenie przedemerytalne;
pobierała nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.
Jednocześnie przy ocenie prawa do renty przyjmujemy, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.
O omawiane świadczenie może się starać szereg bliskich członków rodziny, jednakże dla renty wdowiej ważny jest wyłącznie małżonek zmarłego. Wdowa lub wdowiec, który do dnia śmierci pozostawał we wspólności małżeńskiej, uzyskuje prawo do renty rodzinnej, jeśli:
w chwili śmierci małżonka miał skończone 50 lat lub był niezdolny do pracy;
wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym współmałżonku, które nie ukończyło 16 lat, a jeśli uczy się w szkole – 18 lat;
sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy i do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej;
ukończył 50 lat lub stał się niezdolny do pracy już po śmierci współmałżonka, lecz nie później niż 5 lat od jego śmierci albo od zaprzestania wychowywania dzieci.
Osoba owdowiała, która nie spełnia powyższych warunków i nie ma źródła utrzymania, może również ubiegać się o rentę rodzinną. Będzie ją jednak otrzymywała jedynie przez rok od śmierci współmałżonka lub przez okres uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu kwalifikującym do wykonywania pracy zarobkowej – nie dłużej niż przez 2 lata od śmierci współmałżonka.
Ile wynosi renta rodzinna?
Wysokość renty rodzinnej w zasadzie jest uzależniona od wysokości świadczenia, do jakiego miał prawo zmarły. Renta ta wynosi:
85% świadczenia zmarłego – jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest jedna osoba;
90% świadczenia zmarłego – jeżeli do renty rodzinnej uprawnione są dwie osoby;
95% świadczenia zmarłego – jeżeli do renty rodzinnej uprawnione są trzy osoby lub więcej.
Powyższe wartości są jednak ograniczone do kwoty minimalnej emerytury. Oznacza to, że wypłacane świadczenie z tytułu renty rodzinnej nie może być niższe niż 1878,91 zł brutto.
Przykład 1.
Zmarły pobierał emeryturę w wysokości 3200 zł brutto. Do renty rodzinnej uprawnione są dwie osoby – małżonek oraz jedno dziecko. W takiej sytuacji renta rodzinna wyniesie 90% świadczenia, czyli 2880 zł brutto. Kwota ta następnie zostanie podzielona na dwie równe części, po 1440 zł brutto na osobę.
Renta wdowia i odszkodowanie za wypadek w pracy – czy to możliwe?
Renta wdowia zasadniczo bazuje na rencie rodzinnej. Ta druga z kolei – zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 8 Ustawy z 30 października 2002 roku o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (dalej: ustawa) – to długoterminowe świadczenie pieniężne wypłacane z ubezpieczenia wypadkowego. Prawo do tego świadczenia powstaje w chwili, gdy dochodzi do śmierci osoby utrzymującej rodzinę w konsekwencji wypadku przy pracy lub choroby zawodowej.
Oprócz renty rodzinnej wdowa lub wdowiec mogą liczyć na dodatkowe świadczenie – zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy członkom rodziny zmarłego wypłaca się jednorazowe odszkodowanie. Ile wynosi takie odszkodowanie? Jak czytamy w art. 14 ustawy:
Jeśli do odszkodowania uprawniony jest tylko jeden członek rodziny zmarłego, przysługuje ono w wysokości:
18-krotnego przeciętnego wynagrodzenia, gdy uprawnionymi są małżonek lub dziecko;
9-krotnego przeciętnego wynagrodzenia, gdy uprawniony jest inny członek rodziny.
Jeżeli jednak do jednorazowego odszkodowania uprawnieni są równocześnie:
małżonek i jedno lub więcej dzieci – odszkodowanie przysługuje w wysokości 18-krotnego przeciętnego wynagrodzenia, zwiększonej o 3,5-krotne przeciętne wynagrodzenie, na każde dziecko;
dwoje lub więcej dzieci – odszkodowanie przysługuje w wysokości 18-krotnego przeciętnego wynagrodzenia, zwiększonej o 3,5-krotne przeciętne wynagrodzenie, na drugie i każde następne dziecko.
Co gdy małżonek pracował za granicą?
Zastanawiające może być to, co z prawem do renty wdowiej, jeżeli małżonek pracował za granicą. W końcu w przypadku jego śmierci u tamtejszego pracodawcy zastosowanie ma prawo kraju miejsca pracy. Mogłoby się zatem wydawać, że jeśli państwo trzecie wypłaci jednorazowe odszkodowanie lub odpowiednik renty rodzinnej, świadczenia przyznawane w Polsce nie powinny być już wypłacane. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) jest jednak innego zdania.
Jak stwierdził TSUE w wyroku z 1 sierpnia 2025 roku (sygn. akt: C-7/24): jeśli dana osoba jest uprawniona na podstawie ustawodawstwa państwa członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, do renty wdowiej w następstwie śmierci jej małżonka w wyniku wypadku przy pracy, który miał miejsce na terytorium innego państwa członkowskiego, a ustawodawstwo pierwszego państwa członkowskiego przewiduje na rzecz instytucji zobowiązanej do wypłaty tego świadczenia prawo subrogacji wobec osoby trzeciej zobowiązanej do naprawienia szkody wynikającej z owego wypadku przy pracy, roszczenie regresowe tej instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczeń nie jest uzależnione od istnienia w drugim państwie podstawy prawnej umożliwiającej uzyskanie takiej renty lub równoważnego świadczenia. Wystarczy, aby świadczenia przewidziane w następstwie zdarzenia powodującego szkodę, takiego jak wypadek przy pracy, przez ustawodawstwa zainteresowanych państw członkowskich były wystarczająco porównywalne pod względem ich przedmiotu i celów, aby przewidziane przez ustawodawstwo pierwszego państwa prawo subrogacji, o którym mowa w owym art. 85 ust. 1 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 roku w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, mogło rozciągać się na świadczenie przewidziane przez drugie państwo.
Upraszczając, chodzi o to, że jeśli pracownik zginął w wypadku przy pracy za granicą (np. w Polsce), a w jego kraju zamieszkania żonie przysługuje renta wdowia, to musi ona ją otrzymać. Nie ma przy tym znaczenia, że kraj, w którym doszło do wypadku, wypłacił już wdowie odszkodowanie albo że tamtejsze przepisy nie przewidują żadnych dodatkowych pieniędzy. Krótko mówiąc, prawa do renty z jej własnego kraju nie można jej odebrać tylko dlatego, że wypadek zdarzył się gdzie indziej lub tamtejszy system działa inaczej.
