Mimo że prawa do tzw. renty uczniowskiej nie przyznaje się już od wielu lat, co wynika z wejścia w życie reformy emerytalnej, to w dalszym ciągu świadczenie to jest wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). Po zmianach w przepisach istnieje obecnie możliwość zamiany renty uczniowskiej na rentę socjalną. Ponadto, począwszy od stycznia 2025 roku, renta socjalna uprawnia do ubiegania się o dodatek dopełniający. Zasady obowiązujące w tym zakresie wyjaśniamy poniżej w treści artykułu.
Renta uczniowska – charakter prawny świadczenia oraz osoby do niego uprawnione
Jak wspomnieliśmy na wstępie, świadczenie określane jako renta uczniowska nie jest obecnie już przyznawane przez ZUS, nadal jednak podlega wypłacie osobom uprawnionym – na zasadzie kontynuacji praw nabytych.
Renta uczniowska, określona formalnie jako renta inwalidzka, była przyznawana na podstawie nieobowiązującej już Ustawy z 14 grudnia 1982 roku o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (dalej: ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin).
1 stycznia 1999 roku, kiedy to weszła w życie Ustawa z 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), wyżej wspomniany akt prawny utracił moc. Jednocześnie osoby posiadające prawo do renty uczniowskiej zachowały prawo do wskazanego świadczenia.
Taki stan prawny został dodatkowo potwierdzony w wyroku Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 2001 roku (II UKN 517/00).
Możliwość złożenia wniosku do ZUS o zamianę renty uczniowskiej na rentę socjalną
Obecnie – wskutek zmian wprowadzonych od 16 grudnia 2022 roku – istnieje możliwość wnioskowania o zamianę renty uczniowskiej na rentę socjalną. Wskazane rozwiązanie zostało przewidziane w przepisach Ustawy z 27 czerwca 2003 roku o rencie socjalnej (dalej: ustawa o rencie socjalnej).
Jak stanowi art. 12d ust. 1 ustawy o rencie socjalnej: osoba uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 63 ust. 1 Ustawy z dnia 14 grudnia 1982 roku o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin albo jej przedstawiciel ustawowy mogą złożyć do ZUS wniosek o wydanie decyzji o zamianie tej renty na rentę socjalną.
Do wymienionego wniosku dołącza się orzeczenie uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 63 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.
W przypadku wniosku o wydanie decyzji o zamianie renty uczniowskiej na rentę socjalną całkowitą niezdolność do pracy osoby ubiegającej się o rentę socjalną ustala się na podstawie orzeczenia uprawniającego do renty z tytułu niezdolności do pracy wydanego na mocy art. 63 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.
Renta socjalna - W jakich okolicznościach można liczyć na przyznanie dodatku dopełniającego?
W związku z wejściem w życie nowelizacji do ustawy o rencie socjalnej (ustawa zmieniająca z 27 września 2024 roku) od 1 stycznia 2025 roku istnieje możliwość uzyskania dodatku do renty socjalnej.
Osobie uprawnionej do renty socjalnej, będącej całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji, przysługuje dodatek dopełniający.
Oznacza to, że ubezpieczony, któremu przyznano rentę socjalną w zamian za rentę uczniowską może wystąpić do ZUS o dodatek dopełniający, jeżeli jest osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji.
Ustalenie całkowitej niezdolności do pracy należy do lekarza orzecznika ZUS, który przeprowadza postępowanie w tym zakresie na zasadach i w trybie określonym ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Dodatek dopełniający przyznaje się na wniosek:
- osoby ubiegającej się o ten dodatek lub jej przedstawiciela ustawowego;
- innej osoby albo kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów Ustawy z 19 lipca 2019 roku o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych – dyrektora centrum usług społecznych, działających za zgodą osób wskazanych w pkt 1.
Renta socjalna - Wniosek o dodatek dopełniający
Wniosek o dodatek dopełniający zawiera następujące dane osoby ubiegającej się o niego:
- imię i nazwisko,
- datę urodzenia,
- numer PESEL albo, jeżeli nie nadano tego numeru, serię i numer dowodu osobistego lub numer paszportu,
- adres miejsca zamieszkania,
- adres miejsca pobytu lub ostatniego miejsca zamieszkania – w przypadku osoby nieposiadającej adresu miejsca zamieszkania,
- adres do korespondencji, jeżeli jest inny niż adres miejsca zamieszkania.
Omawiany wniosek powinien zawierać także podpis osoby ubiegającej się o dodatek dopełniający lub jej przedstawiciela ustawowego albo pełnomocnika.
Wniosek o dodatek dopełniający obejmuje ponadto załączniki wymagane na podstawie art. 6b ust. 2 ustawy o rencie socjalnej.
Przykład 1.
Ubezpieczony miał przyznaną rentę uczniowską, wystąpił jednak o jej zamianę na rentę socjalną. Po zmianach od 1 stycznia 2025 roku ubezpieczony złożył wniosek o dodatek dopełniający do renty socjalnej (w związku z całkowitą niezdolnością do pracy oraz do samodzielnej egzystencji). Do powyższego wniosku powinien dołączyć:
- zaświadczenie o stanie zdrowia wystawione przez lekarza leczącego nie wcześniej niż miesiąc przed dniem złożenia wniosku,
- posiadaną dokumentację medyczną z przebiegu leczenia.
Przyznanie dodatku dopełniającego oraz wysokość świadczenia i jego wypłata
Decyzję w sprawie przyznania dodatku dopełniającego wydaje jednostka organizacyjna ZUS właściwa ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu osoby ubiegającej się o rentę socjalną. Jednostka ta jest również odpowiedzialna za wypłatę tego świadczenia.
Należy podkreślić, że kwota dodatku dopełniającego podlega corocznie waloryzacji od 1 marca.
Podwyższenie kwoty dodatku dopełniającego w związku z waloryzacją następuje z urzędu i nie wymaga wydania decyzji. ZUS lub organ emerytalno-rentowy przekazuje osobie pobierającej rentę socjalną informację o podwyższeniu wysokości dodatku dopełniającego, a ZUS udostępnia tę informację także na jej profilu informacyjnym utworzonym w systemie teleinformatycznym udostępnionym przez Zakład.
Dodatek dopełniający wypłaca się z rentą socjalną.
Jeżeli dla osoby uprawnionej do renty socjalnej z dodatkiem dopełniającym ustanowiono opiekę prawną, świadczenie to wypłaca się osobie sprawującej tę opiekę. Jednocześnie w razie braku ustanowienia takiej opieki konieczne są dodatkowe czynności.
Przykład 2.
Do renty socjalnej z dodatkiem dopełniającym uprawniona jest osoba, która wymaga opieki innej osoby, przy czym nad świadczeniobiorcą nie została ustanowiona opieka prawna. Jeżeli osoba uprawniona nie może odebrać samodzielnie renty z dodatkiem, świadczenia są wypłacane osobie sprawującej nad nią opiekę faktyczną, na podstawie oświadczenia o sprawowaniu tej opieki. Sprawowanie opieki faktycznej nad osobą uprawnioną do renty socjalnej potwierdza wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lub pobytu osoby uprawnionej.
Rentę socjalną z dodatkiem dopełniającym wypłaca się osobom sprawującym opiekę prawną lub opiekę faktyczną nad osobami uprawnionymi do ww. świadczeń – po uprzednim pouczeniu o konieczności poinformowania organu rentowego o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części oraz o obowiązku zwrotu świadczenia przez te osoby w przypadku, gdy zostało pobrane nienależnie.
Rentę socjalną z dodatkiem dopełniającym wypłaca się osobie uprawnionej:
- w formie bezgotówkowej na wskazany przez nią jej rachunek płatniczy prowadzony w kraju lub wydany w kraju jej instrument płatniczy w rozumieniu Ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 roku o usługach płatniczych albo
- za pośrednictwem podmiotów prowadzących działalność w zakresie doręczania świadczeń.
Podsumowanie
Renta uczniowska jest świadczeniem wypłacanym nadal określonej grupie ubezpieczonych, na zasadzie praw nabytych. Osoby uprawnione do niej mogą złożyć wniosek o wydanie decyzji w sprawie zamiany tej renty na rentę socjalną. Jest to korzystne rozwiązanie, gdyż obecnie ubezpieczony, któremu przyznano rentę socjalną w zamian za rentę uczniowską, może wystąpić do ZUS o dodatek dopełniający, jeżeli jest osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji.
