Śmierć małżonka to jedno z najtrudniejszych doświadczeń, które poza bólem emocjonalnym często rodzi pytania o finansowe bezpieczeństwo. Kluczową kwestią staje się wtedy świadczenie takie jak renta wdowia, zwłaszcza gdy zmarły był w młodym wieku. Czy w takiej sytuacji pozostały przy życiu małżonek ma szansę na wsparcie z ZUS? W artykule analizujemy przepisy regulujące przyznawanie tego świadczenia, koncentrując się na warunkach, jakie muszą spełnić osoby owdowiałe w stosunkowo młodym wieku.
Warianty renty wdowiej
Wprowadzona w 2025 roku renta wdowia pozwala na pobieranie dwóch świadczeń jednocześnie, jednak z pewnymi limitami. Uprawnieni mają do wyboru dwie opcje.
Pierwszy wariant zakłada, że uprawniony otrzymuje pełną kwotę swojego świadczenia, a do tego dodawana jest część renty rodzinnej po zmarłym małżonku. Na świadczenie w tym wariancie składa się:
- 100% własnego świadczenia,
- 15% renty rodzinnej po zmarłym małżonku.
Drugi wariant zakłada, że uprawniony otrzymuje pełną kwotę renty rodzinnej, a do tego dodawana jest część własnego świadczenia. W tym wariancie wygląda to tak, że na świadczenie określane jako renta wdowia składa się:
- 100% renty rodzinnej po zmarłym małżonku,
- 15% własnego świadczenia.
Ten drugi wariant może być korzystniejszy, jeśli renta rodzinna jest wyższa od świadczenia własnego uprawnionego.
Od 1 stycznia 2027 roku wysokość drugiego świadczenia będzie wynosić 25%, zamiast obecnych 15%.
Wymóg posiadania własnego świadczenia do przyznania renty wdowiej
Własne świadczenia wnioskodawcy uwzględniane przy obliczaniu renty wdowiej to:
- emerytura;
- emerytura rolnicza;
- emerytura lub renta z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin;
- emerytura wojskowa;
- emerytura policyjna;
- zasiłek przedemerytalny;
- świadczenia przedemerytalne;
- emerytura pomostowa;
- nauczycielskie świadczenie kompensacyjne;
- renta z tytułu niezdolności do pracy, w tym renta szkoleniowa;
- renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy;
- renta rolnicza szkoleniowa;
- wojskowa renta inwalidzka;
- policyjna renta inwalidzka.
Renta wdowia - kryteria uprawniające
Aby móc korzystać z łączonych świadczeń, należy spełnić ustawowe przesłanki, którymi są:
- przesłanka wieku – wdowa musi mieć ukończone 60 lat, a wdowiec 65 lat;
- przesłanka pozostawania we wspólności małżeńskiej – wnioskodawca powinien pozostawać we wspólności małżeńskiej ze zmarłym współmałżonkiem aż do dnia jego śmierci;
- przesłanka nabycia prawa do renty rodzinnej – prawo do renty rodzinnej po zmarłym małżonku musi zostać nabyte nie wcześniej niż w momencie, gdy wdowa ukończyła 55 lat, a wdowiec 60 lat;
- przesłanka niepozostawania w nowym związku małżeńskim – osoba ubiegająca się o rentę wdowią nie może pozostawać obecnie w nowym związku małżeńskim.
Renta rodzinna jak kryterium otrzymania renty wdowiej
Renta rodzinna to świadczenie, które jest wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych uprawnionym członkom rodziny po osobie, która w chwili śmierci:
- miała ustalone prawo do emerytury albo spełniała warunki do jej uzyskania,
- miała ustalone prawo do emerytury pomostowej,
- miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełniała warunki do jej uzyskania,
- pobierała zasiłek przedemerytalny,
- pobierała świadczenie przedemerytalne,
- pobierała nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.
Małżonek zmarłego ma prawo do renty rodzinnej, jeśli do dnia śmierci pozostawał we wspólności małżeńskiej oraz spełnia następujące kryteria:
- w chwili śmierci małżonka miał skończone 50 lat lub był niezdolny do pracy;
- wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym współmałżonku, które nie ukończyło 16 lat, a jeśli uczy się w szkole, 18 lat;
- sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy i do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej;
- ukończył 50 lat lub stał się niezdolny do pracy już po śmierci współmałżonka, lecz nie później niż 5 lat od jego śmierci albo od zaprzestania wychowywania dzieci.
Osoby, które nie spełniają tych warunków, ale nie mają źródła utrzymania, będą mieć prawo do renty rodzinnej przez rok od śmierci współmałżonka, jak też przez okres uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu kwalifikującym do wykonywania pracy zarobkowej – nie dłużej niż przez 2 lata od śmierci współmałżonka.
Wdowiec lub wdowa rozwiedzeni albo którzy w chwili śmierci współmałżonka nie pozostawali z nim we wspólności małżeńskiej, mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli oprócz spełnienia ustawowych przesłanek w dniu śmierci współmałżonka mieli prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową.
Śmierć małżonka w młodym wieku a renta wdowia
Z uwagi na powyższe przesłanki stwierdzić należy, że śmierć małżonka w młodym wieku pozbawia uprawnioną wdowę lub wdowca do renty wdowiej.
Właściwa instytucja odmówi wnioskodawcy renty wdowiej, gdy:
- nabycie prawa do renty rodzinnej po zmarłym małżonku nastąpiło wcześniej niż 5 lat przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego,
- brak prawa do renty rodzinnej,
- wnioskodawca nie osiągnął powszechnego wieku emerytalnego.
Przykład 1.
Pan Krzysztof zmarł, gdy jego żona – pani Joanna – miała 35 lat. Małżeństwo nie miało dzieci. Żona nie nabyła prawa do renty rodzinnej po śmierci męża. Czy z chwilą przejścia przez nią na emeryturę będzie miała prawo do renty wdowiej? W tym wypadku kobieta nie skorzysta z renty wdowiej. Pani Joanna nie nabyła prawa do renty rodzinnej, dlatego też renta wdowia nie będzie jej przysługiwała.
Przykład 2.
Pani Monika ma 57 lat, a jej mąż – pan Grzegorz – 30 lat. Mężczyzna zmarł w listopadzie 2025 roku w wieku 30 lat. Pani Monika nabyła prawo do renty rodzinnej. Czy może ona ubiegać się obecnie o rentę wdowią? Na ten moment kobieta nie osiągnęła powszechnego wieku emerytalnego – 60 lat. Dlatego ZUS, nawet jeśli wystąpiłaby ona o rentę wdowią, odmówił jej prawa do tego świadczenia. Pani Monika może wystąpić o to świadczenie z chwilą osiągnięcia 60 lat i przejścia na emeryturę.
Przykład 3.
Pani Elżbieta i pan Janusz byli równolatkami. Kobieta zmarła w lipcu 2025 roku w wieku 60 lat. Jej mąż nabył prawo do renty rodzinnej. Czy może on ubiegać się obecnie o rentę wdowią? Na ten moment pan Janusz nie osiągnął powszechnego wieku emerytalnego – 65 lat, dlatego ZUS, nawet jeśli wystąpił on o rentę wdowią, odmówi mu prawa do tego świadczenia. Gdy złoży on wniosek o rentę wdowią, z chwilą przejścia na emeryturę będzie mógł korzystać z renty wdowiej.
Inne sytuacje, kiedy renta wdowia nie będzie mogła być przyznana
Ponadto właściwa instytucja odmówi renty wdowiej w innych przypadkach poza wyżej wymienionymi, gdy:
- łączna kwota świadczeń po zabiegu przekracza trzykrotność najniższej emerytury, czyli 5636,73 zł brutto miesięcznie;
- doszło do zawarcia nowego małżeństwa;
- brak prawa do własnego świadczenia;
- wnioskodawca nie pozostawał ze zmarłym małżonkiem we wspólności małżeńskiej do dnia jego śmierci.
Nowy związek małżeński a renta wdowia
Na podstawie art. 95a ust. 3 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ, do którego złożono wniosek o wypłatę renty wdowiej, odmawia jej wypłaty, gdy wnioskodawca przed złożeniem wniosku wstąpił w nowy związek małżeński. Jeśli nastąpi to po przyznaniu renty wdowiej, to jej wypłata ustaje z dniem poprzedzającym dzień zawarcia nowego związku małżeńskiego przez osobę uprawnioną.
Przykład 4.
Pani Irena ma 60 lat. Jej mąż – pan Grzegorz – zmarł w listopadzie 2024 roku w i wówczas kobieta nabyła prawo do renty rodzinnej. Otrzymała ona prawo do renty wdowiej, która jest jej wypłacana. W grudniu 2025 roku pani Irena ma zamiar wstąpić w związek małżeński z panem Mirosławem. Ślub zaplanowany jest na 25 grudnia 2025 roku. Co w tym wypadku z jej rentą rodzinną? 24 grudnia 2025 roku wypłata renty rodzinnej ustanie, jako że jest to dzień poprzedzającym dzień zawarcia nowego związku małżeńskiego przez kobietę.
Maksymalna wysokość świadczeń uprawniających do renty wdowiej
Suma wypłacanych świadczeń w ramach renty wdowiej nie może przekroczyć 3-krotności najniższej emerytury. Od 1 marca 2025 roku kwota najniższej emerytury wynosi 1878,91 zł, a jej 3-krotność to właśnie wskazana kwota 5636,73 zł. W przypadku przekroczenia tej kwoty ZUS odmówi świadczenia.
Pozostawanie we wspólności małżeńskiej
Wspólność małżeńska oznacza rzeczywisty związek łączący małżeństwo, obejmujący wspólne zamieszkiwanie i prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, wspólne pożycie, wierność i pomoc we współdziałaniu dla dobra założonej przez siebie rodziny. Brak wspólności małżeńskiej to trwały rozkład pożycia małżeńskiego i należy taki trwały rozkład pożycia przyjąć wówczas, jeżeli zamiar zerwania wspólności wynika wyraźnie z postępowania obojga małżonków. Pojęcie wspólności małżeńskiej na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych obejmuje nie tylko wspólność majątkową małżeńską, lecz także więź duchową, osobistą, emocjonalną i uczuciową. Niepozostawanie we wspólności małżeńskiej wynika z zerwania więzi duchowej i gospodarczej łączącej małżonków. Jeśli dojdzie do ustalenia, że małżonkowie nie pozostawali we wspólności małżeńskiej, renta wdowia nie będzie przysługiwała małżonkowi, choćby spełniał on pozostałe kryteria jej otrzymania.
Brak świadczenia własnego uprawnionego lub niespełnianie kryterium wieku
Wnioskodawca, który nie osiągnął powszechnego wieku emerytalnego lub nie wypracował własnego świadczenia, nie ma co liczyć na rentę wdowią, choćby spełniał inne przesłanki otrzymania świadczenia.
Podsumowanie
Podsumowując, osoba, która owdowiała w młodszym wieku, tj. kobieta przed ukończeniem 55 lat lub mężczyzna przed ukończeniem 60 lat, nie nabędzie prawa do renty wdowiej, tj. do łączenia świadczeń, nawet jeśli wcześniej uzyskała prawo do samej renty rodzinnej po zmarłym małżonku. Dla wielu osób jest to niesprawiedliwe, jednak na ten moment nie ma sygnałów, aby miało się to zmienić.
