Kwestia świadczeń z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zawsze budzi wiele emocji, a szczególnie interesującym zagadnieniem jest korekta płci a wiek emerytalny. Choć polskie prawo pozwala na formalne uzgodnienie płci metrykalnej, proces ten rodzi kluczowe pytania dotyczące momentu przejścia na zasłużony odpoczynek. W niniejszym artykule szczegółowo analizujemy powiązanie między zmianą danych a nabyciem uprawnień do emerytury oraz wskazujemy, jakie regulacje prawne mają w tym specyficznym przypadku zastosowanie.
Prawne skutki uzgodnienia tożsamości, czyli korekta płci a wiek emerytalny
Przypomnieć należy, że korekta płci w znaczeniu prawnym następuje na mocy orzeczenia sądu wydanego na wniosek zainteresowanego w postępowaniu nieprocesowym. Niesie ona za sobą szereg formalności. Otrzymanie orzeczenia zmieniającego dotychczasową płeć metrykalną prowadzi do:
- ujawnienia tej okoliczności w akcie urodzenia w formie wzmianki dodatkowej;
- zmiany numeru PESEL osoby, która występowała o wydanie wyroku ustalającego zmianę płci, gdyż jedna z cyfr wskazuje na płeć;
- zmiany imienia osoby, która występowała o wydanie wyroku ustalającego zmianę płci;
- możliwości zawarcia związku małżeńskiego z osobą uprzednio mającą tę samą płeć;
- konieczności poinformowania odpowiednich instytucji i organów o zmianach;
- wyrobienia nowych dokumentów.
Zmiana PESEL po korekcie płci
W przypadku korekty płci organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest kierownik urzędu stanu cywilnego dokonujący w akcie urodzenia uzgodnienia płci. Korekta ta dokonywana jest w formie wzmianki dodatkowej na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu wydanego w sprawie dotyczącej zmiany płci. Numer PESEL to 11-cyfrowy ciąg cyfr, który identyfikuje konkretną osobę fizyczną, zawierający datę urodzenia, numer porządkowy, oznaczenie płci oraz liczbę kontrolną, przy czym:
- pierwsze 6 cyfr to kolejno: 2 ostatnie cyfry roku, miesiąc (z zakodowanym stuleciem) oraz dzień urodzenia; stulecie koduje się poprzez dodanie do numeru miesiąca liczby 0 dla osób urodzonych w latach 1900–1999 lub liczby 20 dla urodzonych w latach 2000–2099;
- cyfry od 7 do 10 to numer porządkowy, z zastrzeżeniem, że 10. cyfra zawiera oznaczenie płci w formie cyfry parzystej (w tym 0) dla kobiet i cyfry nieparzystej dla mężczyzn;
- 11. cyfra numeru PESEL to liczba kontrolna umożliwiająca elektroniczną kontrolę poprawności nadanego numeru identyfikacyjnego.
Numer PESEL może zostać zmieniony wyłącznie w przypadku sprostowania daty urodzenia, korekty płci, błędnego nadania numeru przez organ administracji publicznej lub wprowadzenia go w błąd co do tożsamości osoby.
Wykorzystanie numeru PESEL
Numer PESEL wykorzystywany jest w następujących sytuacjach:
- w kontaktach z urzędami i instytucjami,
- przy korzystaniu z opieki zdrowotnej w ramach NFZ,
- przy wybieraniu recept,
- jako identyfikator podatkowy,
- jako numer identyfikacyjny przy korzystaniu z usług bankowych takich jak zakładanie rachunków bankowych, zawieranie umów kredytowych,
- przy zawieraniu umów o świadczenie usług,
- przy zawieraniu umów dotyczących zatrudnienia,
- przy dokonywaniu czynności notarialnych,
- przy wnoszeniu spraw do sądu,
- przy prowadzeniu egzekucji komorniczej.
Zawiadomienie ZUS o zmianie PESEL
W związku z powyższym po korekcie płci i związaną z tym zmianą numeru PESEL konieczne jest powiadomienie odpowiednich osób i instytucji. Dotyczy to także powiadomienia ZUS.
Korekta płci a wiek emerytalny
Korekta płci ma wpływ na uprawnienia emerytalne. Osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 roku otrzymują emeryturę na tzw. starych zasadach. Aby dostać świadczenie, muszą one spełnić następujące warunki:
- osiągnąć wiek emerytalny, który dla kobiet wynosi 60 lat, a dla mężczyzn 65 lat;
- mieć określony okres ubezpieczenia, który dla kobiet wynosi 20 lat, a dla mężczyzn 25 lat.
Uprawnieni do emerytury, którzy urodzili się przed 1949 rokiem i spełniają warunki do jej uzyskania, otrzymają świadczenie będące sumą części socjalnej oraz części stażowej. W tym przypadku wysokość świadczenia emerytalnego uzależniona jest od następujących czynników:
- podstawy wymiaru emerytury;
- stażu ubezpieczenia;
- kwoty bazowej, od której obliczana jest tzw. część socjalna emerytury.
Osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku otrzymują emeryturę na tzw. nowych zasadach. W tym przypadku muszą one spełnić następujące warunki w celu otrzymania emerytury:
- osiągnąć wiek emerytalny, który wynosi dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 65 lat;
- mieć opłacone składki na ubezpieczenia społeczne lub emerytalne i rentowe przynajmniej za 1 dzień.
Do obliczenia wysokości emerytury na nowych zasadach sumowaniu podlegają:
- zwaloryzowane składki na ubezpieczenie emerytalne zapisane na indywidualnym koncie do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje emerytura;
- zwaloryzowany kapitał początkowy ustalony za okresy ubezpieczenia przed 1 stycznia 1999 roku;
- zwaloryzowane kwoty zapisane na subkoncie w ZUS, w tym przeniesione z otwartego funduszu emerytalnego.
Przykład 1.
Pani Bogumiła przez całe życie prywatne i zawodowe funkcjonowała jako mężczyzna o imieniu Bogdan. Tuż przed skończeniem 60 lat przeszła proces korekty płci, w związku z czym zmieniła numer PESEL. Po powiadomieniu odpowiednich instytucji zaczęła zastanawiać się, w jakim wieku będzie mogła przejść na emeryturę. W tej sytuacji pani Bogumiła nabędzie prawo do świadczeń w wieku przewidzianym dla kobiet, czyli po ukończeniu 60 lat, ponieważ jej prawna płeć jest obecnie żeńska.
Przykład 2.
Pan Rafał w młodym wieku dokonał korekty płci z żeńskiej na męską. Obecnie zbliża się do emerytury. W jakim wieku będzie mógł on rozpocząć jej pobieranie? W tej sytuacji pan Rafał będzie mógł przejść na emeryturę z chwilą ukończenia 65. roku życia. Jest to wiek emerytalny dla mężczyzn w Polsce.
Przykład 3.
Pan Mirosław chciałby przejść na emeryturę w tym samym wieku co jego żona Marianna, czyli w wieku 60 lat. W tym celu jest nawet gotów zmienić płeć. Czy w tym wypadku mógłby zostać emerytem w wieku 60 lat? Korekta płci wpływa na wiek emerytalny, jednak pamiętać należy, że wymaga to przeprowadzenia procesu udowadniającego, że płeć danej osoby pod względem biologicznym jest niezgodna z jej płcią psychologiczną.
Emerytura dla osób po tranzycji – jak korekta płci a wiek emerytalny wpływa na wniosek
Osoby, które dokonały korekty płci, składają wniosek o emeryturę na takich samych zasadach, jak osoby, u których taka zmiana nie nastąpiła.
Postępowanie w sprawie przyznania emerytury inicjowane jest poprzez złożenie wniosku. Wyjątkowo ZUS może przyznać emeryturę z urzędu osobom, które pobierają rentę z tytułu niezdolności do pracy, w tym również rentę przydzieloną wyjątkowo przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, i osiągnęły powszechny wiek emerytalny.
Pracodawca ma obowiązek przygotować i złożyć w placówce ZUS-u wniosek o przyznanie świadczenia emerytalnego w przypadku emerytury ustalanej na starych zasadach.
Osoby ubiegające się o emeryturę na nowych zasadach muszą złożyć wniosek samodzielnie i dołączyć do niego wymaganą dokumentację. Wniosek o przyznanie świadczenia emerytalnego można złożyć w dowolnym oddziale ZUS. Bez względu na to, w której placówce zostanie on złożony, rozpatrzy go oddział ZUS właściwy ze względu na miejsce zameldowania na pobyt stały osób zamieszkałych w Polsce. W innych wypadkach wniosek rozpatrzy ten oddział, który jest właściwy ze względu na adres miejsca pobytu lub adres ostatniego zameldowania na pobyt stały w Polsce.
Wniosek o przyznanie emerytury składa się na formularzu EMP, który dostępny jest w Internecie i każdej placówce ZUS. Do wniosku trzeba dołączyć formularz ERP-6 zawierający informację o okresach składkowych i nieskładkowych.
Do wniosku o przyznanie emerytury dodaje się dokumenty potwierdzające poniższe okoliczności:
- datę urodzenia;
- okresy składkowe i nieskładkowe;
- wysokość wynagrodzenia, dochodu, przychodu i uposażenia, przyjmowanych do ustalenia podstawy wymiaru świadczeń, chyba że wniosek dotyczy emerytury na nowych zasadach i wnioskodawca ma obliczony kapitał początkowy;
- okoliczności niezbędne do ustalenia świadczeń przysługujących z zagranicznych instytucji ubezpieczeniowych np. dokumenty potwierdzające okresy ubezpieczenia za granicą, numer ubezpieczenia za granicą.
Przy czym nie ma obowiązku, aby udokumentować okresy składkowe, za które została opłacona składka na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, czy nieskładkowe, takie jak okresy pobierania wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy, zasiłków chorobowych i opiekuńczych, świadczenia rehabilitacyjnego przypadające po 1998 roku, które ZUS uwzględni na podstawie zapisów na indywidualnym koncie ubezpieczonego.
Osoby ubiegające się o emeryturę na nowych zasadach muszą mieć obliczony kapitał początkowy. Jeśli wcześniej nie występowały o jego wyliczenie, powinny złożyć formularz ERP-7 – zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu. Pracodawca jako płatnik składek zobowiązany jest do sporządzenia zaświadczenia ERP-7 na podstawie list płac, kart wynagrodzeń bądź innych dowodów.
Zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu może wydać: następca prawny pracodawcy, likwidator, syndyk masy upadłości, podmiot upoważniony przez płatnika składek do wystawienia zaświadczenia, Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa dla pracowników zlikwidowanych przedsiębiorstw gospodarki rolnej.
Składając wniosek o przyznanie emerytury przez ZUS, pamiętać należy, że dokumenty potwierdzające okresy zatrudnienia, inne okresy składkowe, okresy nieskładkowe, wysokość wynagrodzenia trzeba przedłożyć w oryginale albo jako odpisy poświadczone przez notariusza lub profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub doradcą podatkowym.
Podsumowanie
Podsumowując, korekta płci wpływa na nabycie prawa do emerytury. W takim przypadku emeryturę otrzymuje się po ukończeniu wieku emerytalnego obowiązującego dla obecnej płci. Przyznanie emerytury odbywa się na takich samych zasadach, jak gdyby nie doszło do uzgodnienia płci.
