Zmiana płci a kwestie prawne

Współczesne społeczeństwo coraz bardziej otwiera się na różnorodność, a kwestie tożsamości płciowej zyskują na znaczeniu. Głosy osób transpłciowych, które dążą do uzgodnienia płci prawnej z ich tożsamością, co jest kluczowe dla ich pełnego uczestnictwa w życiu społecznym, i ich postulaty w zakresie zmian prawnych dotyczących procesu sądowego zostały wysłuchane. Niniejszy artykuł ma na celu tamaty jakim jest zmiana płci w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem ostatnich istotnych zmian, jakie wiążą się z tym procesem. 

Zmiany dotyczące procesu o korektę płci

Tranzycja prawna polega na korekcie płci metrykalnej oraz uzgodnieniu płci i danych osobowych we wszystkich rejestrach i dokumentach. Dotychczasowe procedury prawnej korekty płci wywoływały kontrowersje, gdyż proces wymagał pozwania rodziców, co w wielu przypadkach prowadziło do konfliktów lub zderzenia się z brakiem akceptacji przez rodziców transpłciowości ich dziecka. 

W 2025 roku nastąpił przełom i od tego momentu zmieniły się zasady całego procesu o korektę płci przed sądem. Podstawą do tego była uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 roku w sprawie o sygn. III CZP 6/24, w której Sąd Najwyższy odstąpił od zasady prawnej uchwalonej przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 czerwca 1989 roku, w sprawie o sygn. III CZP 37/89, i wskazał, że obecnie żądanie korekty oznaczenia płci w akcie urodzenia podlega rozpoznaniu przez sąd w postępowaniu nieprocesowym przy zastosowaniu w drodze analogii art. 36 Ustawy z dnia 28 listopada 2014 roku – Prawo o aktach stanu cywilnego. Korekta oznaczenia płci w akcie urodzenia może nastąpić wyłącznie na wniosek osoby, której dotyczy ten akt. Oprócz wnioskodawcy uczestnikiem postępowania może być tylko jego małżonek (art. 510 kpc). Postanowienie uwzględniające wniosek wywołuje skutki od chwili uprawomocnienia się.

Wniosek o korektę płci

Obecnie, aby zmienić płeć prawną, należy złożyć wniosek do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Procedura ta wymaga od osoby ubiegającej się o korektę płci przedstawienia diagnozy transpłciowości od lekarza seksuologa. Diagnoza ta musi potwierdzać niezgodność między płcią psychiczną a cechami biologicznymi, jednocześnie wykluczając choroby psychiczne, zaburzenia hormonalne lub genetyczne. 

Opłata sądowa za wniosek wynosi 100 zł.

Opłatę sądową należy wnieść wraz z wnioskiem. W przypadku braku dopełnienia tej formalności sąd wezwie o jej uzupełnienie w ciągu 7 dni od daty doręczenia wezwania.

Opłatę można wnieść w następujący sposób:

• na rachunek właściwego sądu rejonowego, który podany jest na stronie internetowej sądu;
• osobiście w kasie sądu, jeśli taki punkt w danym sądzie funkcjonuje;
• w niektórych sądach istnieje możliwość dokonania zapłaty poprzez samoobsługowy terminal płatniczy;
• za pośrednictwem znaków sądowych, które można kupić przez stronę Ministerstwa Sprawiedliwości.

Sprawa o korektę płci przed sądem

Po wpłynięciu do sądu wniosku jest on sprawdzany pod względem formalnym. Jeśli nie zawiera on braków formalnych, sędzia wyznaczony do rozpoznania sprawy – sędzia referent – decyduje o podjęciu czynności w sprawie. 

Może się zdarzyć, że rozstrzygnięcie zapadnie na podstawie samych dokumentów załączonych do wniosków. Wówczas istotne jest załączenie wymaganych opinii. Jest to wariant najbardziej pożądany. Jednak to sąd ostatecznie decyduje, czy wymagane będzie przeprowadzenie dodatkowych dowodów. Może on zdecydować o powołaniu z urzędu dowodu z opinii biegłego lekarza, który wyda opinię potwierdzającą diagnozę transpłciowości. Lekarze seksuolodzy i specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego mają kwalifikacje zawodowe do tego, aby w sposób profesjonalny oceniać kwestie tożsamości płciowej i wydawać diagnozę co do transpłciowości. Dlatego też sądy w ramach postępowania dowodowego mogą dopuścić taki dowód. 

W postępowaniu nieprocesowym, w którym rozpoznawane są sprawy dotyczące korekty płci, rozprawa zależy od uznania sądu. Mimo niewyznaczenia rozprawy sąd przed rozstrzygnięciem sprawy może wysłuchać uczestników na posiedzeniu sądowym lub zażądać od nich oświadczeń na piśmie.

Postanowienie o korekcie płci i jego konsekwencje

Wydanie przez sąd postanowienie ustalające korektę płci prowadzi do:

• ujawnienia tej okoliczności w akcie urodzenia w formie wzmianki dodatkowej;
• zmiany numeru PESEL osoby, która występowała o wydanie wyroku ustalającego korektę płci, gdyż jedna z cyfr wskazuje na płeć;
• zmiany imienia osoby, która występowała o wydanie wyroku ustalającego zmianę płci;
• możliwości zawarcia związku małżeńskiego z osobą uprzednio mającą tę samą płeć;
• konieczności poinformowania odpowiednich instytucji i organów o zmianach;
• wyrobienie nowych dokumentów.

Zmiana płci a numer PESEL

Numer PESEL to 11-cyfrowy ciąg cyfr, który identyfikuje konkretną osobę fizyczną, zawierający datę urodzenia, numer porządkowy, oznaczenie płci oraz liczbę kontrolną, przy czym:

• pierwsze 6 cyfr to w numerze PESEL to 2 ostatnie cyfry roku urodzenia, miesiąc urodzenia wraz z zakodowanym stuleciem urodzenia oraz dzień urodzenia; z zastrzeżeniem, że stulecie urodzin kodowane jest poprzez dodanie do liczby oznaczającej miesiąc urodzenia liczby 0 – w przypadku osób urodzonych w latach 1900-1999 lub liczby 20 – w przypadku osób urodzonych w latach 2000-2099;
• cyfry od 7 do 10 to numer porządkowy, z zastrzeżeniem, że 10. cyfra wchodząca w skład numeru porządkowego zawiera oznaczenie płci w formie cyfry parzystej, w tym „0” dla kobiet, a cyfry nieparzystej dla mężczyzn;
• 11. cyfra numeru PESEL to liczba kontrolna umożliwiająca elektroniczną kontrolę poprawności nadanego numeru identyfikacyjnego.

W przypadku korekty płci organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest kierownik urzędu stanu cywilnego dokonujący w akcie urodzenia korekty płci. Korekta ta dokonywana jest w formie wzmianki dodatkowej na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu wydanego w sprawie dotyczącej korekty płci.

Zmiana imienia po korekcie płci

Zmiana imienia dokonywana jest na wniosek ubiegającego się o to i może nastąpić wyłącznie z ważnych powodów. W przypadku korekty płci możliwa jest zmiana imienia na imię zgodne z ustaloną w orzeczeniu sądowym płcią na imię używane. W wypadku osób zmieniających płeć przy zmianie imienia konieczne jest dołączenie orzeczenia zmieniającego płeć. W pozostałym zakresie procedura odbywa się w taki sam sposób jak w wypadku innych wnioskodawców. 

Opłata za wydanie decyzji o zmianie imienia wynosi 37 zł. 

Wniosek składa się do urzędu stanu cywilnego, w którym został sporządzony akt urodzenia i/lub akt małżeństwa.

Wymiana dokumentów tożsamości

W celu dopełnienia wszelkich formalności, jakie wynikają z orzeczenia zmieniającego płeć, nie można zapomnieć też o konieczności wymiany dokumentów na nowe. Dokumenty te będą zawierać nowy pesel, płeć i imię. Dotyczy to zarówno dowodu osobistego, jak i prawa jazdy czy paszportu. 

Zmiany w dokumentach potwierdzających edukację

W przypadku korekty płci na mocy orzeczenia sądu możliwa jest zmiana danych w zakresie dokumentacji z okresu kształcenia, do czego podstawy prawne przewidziane zostały w Rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z 7 czerwca 2023 roku w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków oraz Rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z 27 września 2018 roku w sprawie studiów. 

Obowiązek aktualizacji danych

O zmianie takich danych jak płeć, imię numer PESEL należy poinformować odpowiednie instytucje i organy, w tym m.in.:

• pracodawcę;
• bank;
• złożyć wnioski o zmiany w księgach wieczystych, jeśli zmieniający płeć jest właścicielem nieruchomości;
• złożyć informacje aktualizujące dane w KRS, CEIDG w przypadku przedsiębiorców.

Podsumowanie

Podsumowując, zmiany prawne upraszczające procedury są krokiem w dobrym kierunku i stanowią odpowiedź na postulaty wysuwane zarówno przez zainteresowanych, jak i organizacje broniące ich praw. Wprowadzenie tych regulacji pozwoli na prostszy proces przed sądem, jak też uniknięcie niepotrzebnych emocji u zainteresowanych czy ich bliskich.