Sankcja kredytu darmowego to istotny instrument ochrony konsumenta, który pozwala na spłatę zobowiązania bez ponoszenia dodatkowych kosztów, takich jak odsetki czy prowizje. Mechanizm ten znajduje zastosowanie w sytuacjach, gdy kredytodawca naruszy przepisy ustawowe, w tym obowiązki informacyjne. W obliczu ostatnich wyroków TSUE, warto przyjrzeć się, jak aktualnie interpretowana jest sankcja kredytu darmowego i w jakich przypadkach można skutecznie z niej skorzystać.
Sankcja kredytu darmowego – na czym polega i kiedy przysługuje?
Instytucja sankcji kredytu darmowego została określona w art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim. Zgodnie z tym przepisem w przypadku naruszenia przez kredytodawcę określonych obowiązków ustawowych konsument, po złożeniu kredytodawcy pisemnego oświadczenia, zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów kredytu należnych kredytodawcy, w terminie i w sposób ustalony w umowie. Jeśli kredytodawca w umowie nie określił zasad i terminów spłaty, konsument zwraca kredyt w równych ratach, płatnych co miesiąc, od dnia zawarcia umowy.
Sankcja ta jest przekształceniem kredytu odpłatnego w nieodpłatny. Nie prowadzi zatem do nieważności całej umowy, a jedynie eliminuje zapisy dotyczące odpłatności, czyli odsetek, prowizji czy ubezpieczenia. Zobowiązanie nadal istnieje, ale konsument jest zobowiązany już jedynie do zwrotu samego pożyczonego kapitału. Rozwiązanie to służy nie tylko ochronie konsumenta, ale również prewencji, ma bowiem skłaniać banki lub inne firmy pożyczkowe do prawidłowego wykonywania swoich obowiązków informacyjnych.
Naruszenia uzasadniające zastosowanie sankcji kredytu darmowego
Katalog naruszeń znajdujący się w art. 45 ust. 1 ustawy obejmuje m.in. określone uchybienia dotyczące formy umowy, obowiązków informacyjnych czy regulacji dotyczących niektórych szczególnych rodzajów kredytu oraz pozaodsetkowych kosztów kredytu. Sankcja nie jest przy tym uzależniona od wykazania winy kredytodawcy, znaczenie ma jedynie obiektywne naruszenie wymagań ustawowych. Nie oznacza to jednak, że każde, nawet to marginalne uchybienie, automatycznie prowadzi do darmowego kredytu.
W praktyce największe znaczenie mają naruszenia dotyczące kwoty kredytu, oprocentowania, RRSO oraz kosztów kredytu. Umowa powinna prawidłowo określać m.in. całkowitą kwotę kredytu, stopę oprocentowania i warunki jej zmiany, rzeczywistą roczną stopę oprocentowania, całkowitą kwotę do zapłaty przez konsumenta, zasady spłaty oraz wszystkie koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z kredytem.
Oprócz powyższego istotne są jeszcze dwa rodzaje naruszeń. Pierwszy dotyczy nieprecyzyjnych klauzul umożliwiających kredytodawcy zmianę opłat i prowizji. W wyroku z dnia 13 lutego 2025 roku (sygn. akt: C-472/23), Trybunał Sprawiedliwości UE wskazał, że jeżeli konsument nie jest w stanie zweryfikować, czy określone w umowie przesłanki podwyższenia opłat rzeczywiście wystąpiły oraz jaki mają bezpośredni wpływ na ich wysokość, może dojść do naruszenia obowiązku informacyjnego, jeżeli uchybienie to podważa możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania.
Drugim przypadkiem jest naliczanie odsetek od kwot odpowiadających kosztom kredytu, które nie zostały faktycznie udostępnione konsumentowi. Wyrok TSUE z dnia 23 kwietnia 2026 roku (sygn. akt: C-744/24) potwierdził, że „całkowita kwota kredytu” i „całkowity koszt kredytu” są odrębnymi kategoriami. Kwoty przeznaczone na pokrycie kosztów związanych z kredytem, takich jak prowizja czy składka ubezpieczeniowa, nie stają się częścią kwoty faktycznie wypłaconej konsumentowi tylko dlatego, że zostały objęte finansowaniem. Nie mogą więc być traktowane jako kapitał, od którego naliczana jest umowna stopa oprocentowania.
Sankcja kredytu darmowego po wyroku TSUE – nie każde uchybienie wystarczy
Kredytodawca, nie trzymając się ściśle litery prawa, naraża się na sankcję kredytu darmowego. Trzeba jednak pamiętać, że samo stwierdzenie uchybienia kredytodawcy nie zawsze oznacza zastosowanie sankcji. Przy ocenie możliwości skorzystania z sankcji kredytu darmowego konieczne jest nie tylko ustalenie, czy umowa narusza określone przepisy ustawy, ale również, jaki charakter ma to naruszenie i czy mogło ono wpłynąć na możliwość prawidłowej oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania.
TSUE w sprawie o sygn. akt: C-472/23 wskazał, że samo stwierdzenie, iż określone postanowienie umowy jest nieuczciwe i nie wiąże konsumenta, nie oznacza jeszcze, że RRSO podana w chwili zawarcia umowy była nieprawidłowa. RRSO należy bowiem oceniać według informacji i założeń istniejących w momencie zawierania umowy.
Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku klauzul pozwalających kredytodawcy na zmianę opłat i prowizji. Jeżeli umowa co prawda wskazuje przesłanki podwyższenia opłat, ale przeciętny, właściwie poinformowany i dostatecznie uważny konsument nie jest w stanie zweryfikować, czy przesłanki te rzeczywiście wystąpiły ani jaki mają wpływ na wysokość opłaty, może dojść do naruszenia obowiązku informacyjnego.
Co najistotniejsze, TSUE zaakceptował polski model sankcji z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim, zgodnie z którym naruszenie określonych obowiązków może prowadzić do pozbawienia kredytodawcy odsetek i kosztów. Warunkiem jest jednak to, aby naruszenie mogło podważyć możliwość dokonania przez konsumenta oceny zakresu jego zobowiązania. W praktyce oznacza to konieczność odróżniania naruszeń istotnych od uchybień nieistotnych, czysto formalnych.
Najnowszy wyrok TSUE dotyczący kredytowania prowizji i ubezpieczenia
Duże znaczenie dla praktyki kredytowej ma również wspomniany już wyrok TSUE z dnia 23 kwietnia 2026 roku w sprawie C-744/24. Sprawa dotyczyła sytuacji, w której z nominalnej kwoty kredytu część środków nie była faktycznie oddawana konsumentowi do swobodnej dyspozycji. Kwota ta była przeznaczana na pokrycie kosztów związanych z kredytem, w szczególności kosztów ubezpieczenia. Problem w tej sytuacji polegał na tym, że od tak powiększonej kwoty bank naliczał następnie odsetki.
TSUE w uzasadnieniu wyroku wskazał na konieczność rozróżnienia pomiędzy „całkowitą kwotą kredytu” a „całkowitym kosztem kredytu”. Pojęcia te mają charakter autonomiczny na gruncie prawa Unii. Całkowita kwota kredytu oznacza kwoty rzeczywiście udostępnione konsumentowi, natomiast koszty związane z udzieleniem kredytu należą do kategorii całkowitego kosztu kredytu. Nie mogą więc jednocześnie powiększać kwoty kredytu, od której naliczane są odsetki.
W ocenie Trybunału art. 3 lit. g) i j) w związku z art. 10 ust. 2 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on postanowieniom umowy przewidującym oprocentowanie nie tylko całkowitej kwoty kredytu, lecz także kwot przeznaczonych na pokrycie kosztów związanych z kredytem i wchodzących w skład całkowitego kosztu kredytu konsumenta.
Czy zatem każde oprocentowanie kosztów oznacza sankcję kredytu darmowego?
Samo stwierdzenie niezgodności określonego mechanizmu stosowanego przez bank lub firmę pożyczkową z prawem nie oznacza jednak automatycznie, że konsument uzyska prawo do sankcji kredytu darmowego. Konieczne jest powiązanie konkretnego uchybienia z katalogiem naruszeń objętych przepisem art. 45 ustawy oraz spełnienie pozostałych przesłanek ustawowych.
W przypadku kredytowania kosztów istotne znaczenie ma art. 30 ust. 1 ustawy, który to przepis określa informacje, jakie powinna zawierać umowa o kredyt konsumencki. Jeżeli sposób określenia kwoty kredytu i zasad naliczania oprocentowania powoduje, że kredytodawca faktycznie nalicza odsetki od kwot, które nie zostały konsumentowi wypłacone, może dojść do naruszenia obowiązków informacyjnych.
W praktyce szczególnej uwagi wymagają zatem umowy, w których:
- prowizja jest finansowana z kwoty kredytu;
- składka ubezpieczeniowa jest doliczana do finansowanej kwoty;
- opłaty przygotowawcze są kredytowane;
- od całej tak powiększonej kwoty naliczane są następnie odsetki kapitałowe.
Nie chodzi przy tym o sam fakt pobierania prowizji czy kosztów ubezpieczenia. TSUE nie zakwestionował prawa kredytodawcy do pobierania takich kosztów. Problemem jest objęcie ich umowną stopą oprocentowania, jeżeli kwoty te nie stanowią środków rzeczywiście udostępnionych konsumentowi.
Co musi zrobić konsument, aby skorzystać z sankcji kredytu darmowego?
Skuteczne skorzystanie przez konsumenta z sankcji kredytu darmowego wymaga spełnienia kilku warunków. Po pierwsze, musi wystąpić rzeczywiste naruszenie jednego z obowiązków wskazanych w art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim. Mogą mieć tu znaczenie m.in. niedopuszczalne naliczanie odsetek od kredytowanych kosztów czy nieprecyzyjne mechanizmy zmiany opłat.
Po drugie, naruszenie musi być takie, że mogło podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania. Znaczenie ma możliwość dokonania przez konsumenta oceny zakresu jego zobowiązania. Drobne uchybienie niemające wpływu na ekonomiczną ocenę umowy nie powinno być utożsamiane z naruszeniem uzasadniającym zastosowanie sankcji.
Po trzecie, konsument powinien złożyć kredytodawcy pisemne oświadczenie o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego. Oświadczenie powinno wskazywać na konkretną umowę oraz wskazywać uchybienia, na których konsument opiera swoje uprawnienie.
Po czwarte, należy zachować termin określony w art. 45 ust. 5 ustawy. Przepis ten mówi, iż uprawnienie wygasa po upływie roku od dnia wykonania umowy.
