Z chwilą wejścia w związek małżeński – o ile małżonkowie wcześniej nie zawarli intercyzy – powstaje wspólność majątkowa. Obejmuje ona przedmioty nabyte w czasie jej trwania przez oboje partnerów. Równolegle funkcjonują dwa odrębne majątki osobiste każdego z małżonków. W zależności od źródła pochodzenia dane składniki trafiają albo do majątku wspólnego, albo tego osobistego. W praktyce jednak życie rodzinne nie jest tak prostolinijne i granice majątkowe ulegają zatarciu, co prowadzi do licznych przesunięć kapitałowych pomiędzy majątkiem osobistym a majątkiem wspólnym. Decyzją małżeństwa o rozwodzie lub po prostu o zmianie ustroju majątkowego może dojść do podziału majątku wspólnego. Wówczas powstaje konieczność rozliczenia nie tylko wartości poszczególnych składników majątkowych, ale także środków, które małżonkowie przeznaczyli na wspólny majątek. Nakłady z majątku osobistego na wspólny mogą być problematyczne, szczególnie wtedy, gdy pieniądze jednego z małżonków zostały wykorzystane np. na zakup mieszkania, budowę domu, remont nieruchomości czy spłatę wspólnego zobowiązania. Jak to rozliczyć i jak udowodnić pochodzenie kapitału w sądzie w sprawie o podział majątku?
Jak przygotować dowody, gdy powstają nakłady z majątku osobistego na wspólny majątek?
W celu lepszego zrozumienia, czym dokładnie są nakłady z majątku osobistego na ten wspólny, w pierwszej kolejności należy zrozumieć, jak wygląda zasada generalna wspólności majątkowej. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami, z mocy ustawy, wspólność majątkowa. Obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.
Z § 2 wspomnianego przepisu wynika natomiast, że w skład majątku wspólnego wchodzą przede wszystkim:
- pieniądze i zarobki, tj. wynagrodzenie za pracę oraz zyski z własnej firmy lub innej pracy zarobkowej;
- dochody, tj. zyski z majątku wspólnego oraz z majątku osobistego każdego z małżonków (np. czynsz z wynajmu mieszkania, które było własnością jednego z partnerów jeszcze przed ślubem);
- emerytury, tj. pieniądze na rachunkach w otwartych lub pracowniczych funduszach emerytalnych (OFE, PPK) oraz składki na subkoncie w ZUS-ie;
- nabyte rzeczy w czasie małżeństwa, np. dom, mieszkanie, działka, samochód, meble czy sprzęt AGD kupione w trakcie małżeństwa – nieważne, czy zapłaciło jedno z małżonków, czy oboje.
Nawet przy małżeńskiej wspólności każdy z małżonków może posiadać swój majątek osobisty. Co jednak do niego wchodzi? Na to pytanie odpowiada nam art. 33 kro, który wskazuje, że są to m.in.:
- przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
- przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
- przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
- prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie (np. prawo do alimentów, prawo dożywocia);
- przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
- wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;
- prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
- przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Czym dokładnie są nakłady z majątku osobistego na wspólny majątek?
Z chwilą ustania wspólności, np. na skutek rozwodu, separacji albo zawarcia umowy o rozdzielności majątkowej, majątek wspólny przekształca się w masę podlegającą podziałowi. Małżonkowie powinni wówczas rozliczyć wydatki i nakłady w obu kierunkach (art. 45 § 1 kro). Wyjątek: nie można żądać zwrotu nakładów zużytych na zaspokojenie potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.
W jaki sposób jednak dochodzi do nakładów z majątku osobistego na wspólny? Wyobraźmy sobie sytuację, w której żona w czasie trwania małżeństwa otrzymała pieniądze w formie darowizny od dziadków, które następnie wykorzystała do sfinansowania budowy domu położonego na wspólnej działce małżonków. Jak potraktuje to sąd? Jeżeli uda jej się wykazać, że środki te zachowały charakter majątku osobistego (akurat w tym wypadku to druga strona musi wykazać, że darczyńca jasno wskazał w umowie darowizny, że środki mają wchodzić do majątku wspólnego) i zostały one wykorzystane na majątek wspólny, powinny one zostać rozliczone zgodnie z art. 45 § 1 kro.
Trzeba przy tym odróżnić „nakład” od „wydatku”. W uproszczeniu wydatkiem jest koszt związany z nabyciem składnika majątku, np. domu, natomiast nakładem – koszt poniesiony na istniejący składnik, np. remont lub modernizację tego domu.
Nakłady z majątku osobistego na wspólny – ciężar dowodu
Ciężar dowodu oraz zasada dyspozycyjności w sprawach cywilnych, w tym o zwrot nakładów, reguluje art. 6 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem ciężar udowodnienia danego faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne (ma w tym interes, wynosi z tego korzyści). Jednakże, jak wskazuje się w piśmiennictwie, w postępowaniu nieprocesowym o podział majątku wspólnego prowadzonym na podstawie art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego wspomniana reguła doznaje swoistej modyfikacji zależnie od kierunku rozliczeń. O ile sąd orzeka z urzędu o zwrocie nakładów i wydatków poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty, o tyle roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny ma charakter czysto „dyspozycyjny” (por. A. Stempniak [w:] J. Ignaczewski (red.), Komentarz do przepisów KRO regulujących podział majątku wspólnego [w:] Rozwód i separacja, wyd. 5, 2021, art. 45).
Powyższe oznacza, że sąd nigdy z urzędu nie rozlicza nakładów z majątku osobistego dokonanych na majątek wspólny. Małżonek domagający się zwrotu środków musi zatem złożyć wniosek odpowiadający wymaganiom pozwu z art. 187 § 1 kpc. W takim piśmie wnioskodawca ma obowiązek dokładnie sprecyzować zgłaszane żądanie, wskazując konkretną kwotę pieniężną, okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie oraz przedstawić dowody na ich poparcie.
Brak zgłoszenia takiego wniosku lub niedochowanie należytej staranności w przeprowadzeniu dowodów będzie skutkowało utratą możliwości dochodzenia swoich praw. Przepis art. 618 § 1 kpc wskazuje bowiem, że w postępowaniu o zniesienie współwłasności sąd rozstrzyga także spory o prawo żądania zniesienia współwłasności i o prawo własności, jak również wzajemne roszczenia współwłaścicieli z tytułu posiadania rzeczy. Z kolei w § 3 przeczytamy, że po zapadnięciu prawomocnego postanowienia o zniesieniu współwłasności uczestnik nie może dochodzić roszczeń przewidzianych w paragrafie pierwszym, chociażby nie były one zgłoszone w postępowaniu o zniesienie współwłasności.
Nakłady z majątku osobistego na wspólny – nie tak łatwo to udowodnić
Osoby, które dokonały nakładów z majątku osobistego na wspólny, mogą mieć twardy orzech do zgryzienia, chcąc uzyskać zwrot swojej własności. Udowodnienie pochodzenia środków jest bowiem dość ciężkie, ale nie niemożliwe.
Najczęstszy błąd w tego typu sprawach polega na utożsamianiu posiadania majątku osobistego z automatycznym powstaniem roszczenia o jego zwrot. Jeśli jedno z małżonków twierdzi, że przeznaczyło przykładowo pieniądze stanowiące składnik jego osobistego majątku na budowę wspólnego domu, musi przeprowadzić „trójstopniowy” dowód. Przede wszystkim musi wykazać, że pieniądze rzeczywiście stanowiły jego majątek osobisty. Trzeba tutaj pamiętać, że przepisy kro statuują domniemanie przynależności do majątku wspólnego przedmiotów nabytych w czasie trwania małżeństwa, co też oznacza, że wykazanie statusu majątku osobistego wymaga obalenia tego domniemania poprzez powołanie się na jedno z omówionych wyżej źródeł z art. 33 kro.
Drugim krokiem jest udowodnienie, że środki te zostały rzeczywiście przetransferowane z osobistego do majątku wspólnego i przeznaczone na nabycie składnika wspólnego (w naszym przypadku – domu) bądź ulepszenie lub modernizację istniejącego majątku. Sam fakt posiadania majątku osobistego w trakcie małżeństwa nie jest wystarczający, gdyż niezbędne jest wykazanie bezpośredniego ciągu przyczynowo-skutkowego pomiędzy dysponowaniem środkami a ich zainwestowaniem w tzw. majątek dorobkowy małżeństwa.
Trzeci etap z kolei stanowi wykazanie zakresu i wartości nakładu według cen aktualnych z daty podziału, co wiąże się ze zbadaniem relacji wartości nakładu do całego składnika majątkowego. Często konieczne staje się powołanie biegłego rzeczoznawcy majątkowego.
Najważniejsza jest pełna dokumentacja
W sprawach dotyczących nakładów bardzo często nie jeden dokument może być niewystarczający. Co z tego, że strona będzie miała umowę darowizny, na podstawie której przedmiot umowy trafił do majątku osobistego, kiedy to nie będzie w stanie wykazać, że składnik ten rzeczywiście został przetransferowany do majątku wspólnego, np. środki finansowe z darowizny zostały w całości wydane na zakup materiałów budowlanych na budowę domu. Największą wartość dowodową w tych okolicznościach będzie miał spójny ciąg dokumentów pokazujący przepływ pieniędzy.
Przykład 1.
Otrzymanie darowizny → umowa darowizny → wpływ 500 tys. zł na rachunek małżonka → szereg przelewów na rachunki sklepów budowlanych oraz wykonawców budowlanych + faktury imienne na danego małżonka.
Jeżeli pomiędzy tymi zdarzeniami nie występują inne znaczące przepływy, znacznie łatwiej wykazać związek pomiędzy majątkiem osobistym a konkretnym wydatkiem. W praktyce zatem warto przedstawić nie tylko dokument wskazujący na własność danego składnika (np. umowy darowizny), ale także historię rachunku bankowego oraz dokumenty potwierdzające dokonanie płatności związanej z nabyciem lub ulepszeniem majątku wspólnego.
Do potwierdzenia przeniesienia składników majątkowych z osobistego do majątku wspólnego można zatem posłużyć się takimi dowodami jak:
- potwierdzenia przelewów,
- wyciągi bankowe,
- umowy sprzedaży,
- faktury,
- umowy z wykonawcami,
- kosztorysy,
- protokoły odbioru,
- potwierdzenia spłaty rat kredytu,
- w ostateczności – zeznania świadków i przesłuchanie stron.
Co istotne, w niektórych przypadkach można również skorzystać z domniemań faktycznych z art. 231 kpc. Jeżeli z ustalonych faktów można wyprowadzić logiczny wniosek dotyczący innego faktu, sąd może uznać ten ostatni za ustalony. Zatem – przykładowo – jeśli małżonek udowodni sprzedaż majątku osobistego za znaczną kwotę (np. mieszkania nabytego przed zawarciem związku małżeńskiego), a następnie wpływ tej kwoty na jego rachunek oraz wykorzystanie pieniędzy na budowę domu, może to tworzyć spójny ciąg poszlak. Sąd może bowiem uznać, że mimo braku faktur na zakup składników majątkowych, małżeństwo nie byłoby w stanie wybudować domu z oszczędności, natomiast już przy pomocy środków ze sprzedaży mieszkania jak najbardziej.
Nie należy jednak zakładać, że prawdopodobieństwo zaistnienia danych faktów automatycznie przesądzi sprawę. Im więcej czasu upłynęło między uzyskaniem pieniędzy a ich wydatkowaniem, tym będzie to trudniejsze.
Nakłady z majątku osobistego na wspólny – podsumowanie
Rozliczenie nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny jest możliwe, ale wymaga od małżonka inicjatywy i dobrego przygotowania dowodowego. W skrócie, aby odzyskać zainwestowane środki, trzeba wykazać źródło osobiste, wykazać transfer i wartość, zgłosić żądanie we właściwym czasie i formie i pamiętać o prekluzji. Im wcześniej małżonek zacznie gromadzić dokumentację i im krótszy czas dzieli otrzymanie środków od ich wydatkowania, tym większa szansa, że sąd uzna nakład za udowodniony.
